Nora Hämäläinen & Turo-Kimmo Lehtonen
Người dịch: Hà Hữu Nga
Các ‘phương thức’ của Latour
Một cái nhìn sâu hơn vào chính các phương thức sẽ củng cố cách hiểu thực dụng này về các phương thức (với tư cách là công cụ để diễn đạt tốt). Chúng không phải là mô tả về siêu hình học thực sự của chúng ta bởi vì, do bản chất và cách thức cấu tạo, chúng không thể là các mô tả được. Hãy xem xét một vài ví dụ, bắt đầu với Reproduction - Sự sinh sản. Đây là cách nó được giới thiệu: “Hãy sử dụng [REP], cho sự sinh sản (nhấn mạnh chữ ‘re’ của re-production - tái sản xuất) làm tên gọi cho phương thức tồn tại mà qua đó bất kỳ thực thể nào cũng vượt qua khoảng trống của sự lặp lại của nó, do đó xác định từ giai đoạn này sang giai đoạn khác một quỹ đạo cụ thể, với toàn bộ sự tuân thủ các điều kiện diễn đạt đầy đủ đòi hỏi khắt khe cụ thể: tồn tại hoặc không còn tồn tại nữa!” (Latour, 2013: 91-2) Điều này khá dài dòng, nhưng đừng nản lòng; thứ được đặt ra là tồn tại liên tục của các thực thể, cách chúng hiện hữu (hoặc ngừng hiện hữu) từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác. Làm thế nào để hình thành ý tưởng về tồn tại liên tục mà không giả định các phạm trù siêu hình có thể gây vấn đề, chẳng hạn như thời gian? Hãy lưu ý rằng ở đây không hề đề cập đến liên tục tính ‘theo thời gian’!
Tuy nhiên, thời gian không phải là phạm trù trung tâm bị né tránh bởi cách diễn đạt có phần rườm rà này; trên hết, cái bị loại bỏ là ý niệm siêu hình truyền thống về các substances thực thể (về các thực thể được giả định có tính liên tục và bản chất) – một ý niệm cũng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến trí tưởng tượng thông thường của chúng ta.8 Để tránh lối suy nghĩ này, tính liên tục của entities các thực thể trước tiên bị đặt câu hỏi (và bị bác bỏ) rồi sau đó được giới thiệu lại dưới hình thức tái sản xuất. Điều này hoàn toàn trái ngược với những gì có thể được coi là siêu hình học ngầm định của chúng ta (một mô tả về những gì chúng ta thực sự dựa vào). Ý niệm về tái sản xuất mang quá nhiều ý nghĩa phê phán để có thể là một phần của siêu hình học thực sự của chúng ta; rõ ràng nó được thiết kế cho một mục đích không chỉ đơn thuần là mô tả, mà còn là tranh luận chống lại một loại siêu hình học nhất định – không chỉ là một cách nhìn mà còn là một lối nói về cách chúng ta không nên nhìn nhận.
[Tr.34] Giờ chúng ta hãy xem xét một cái khác: Nhấp đúp chuột (được đặt tên ‘ám chỉ đến chuột kỹ thuật số’), được giới thiệu như một con quỷ của thời hiện đại mà chúng ta cần phải cảnh giác. Đó là kẻ cám dỗ lôi kéo chúng ta vào suy nghĩ rằng chúng ta có thể ‘hưởng lợi từ thông tin thuần túy, không bị biến đổi’, kẻ muốn phủ nhận công việc gian khổ trong việc tạo ra các kết nối, kẻ bỏ qua sự trung gian và thiết lập như một lý tưởng về kiểu nhảy vọt dễ dàng từ sự kiện này sang sự kiện khác. ‘Như thể không còn cần đến sự biến đổi, sự chuyển tiếp, sự gián đoạn nữa.’ (Latour, 2013: 93) Nhấp đúp chuột là một thực thể khác biệt rõ rệt so với sao chép: chức năng của nó là thúc đẩy coi thường hiện đại đối với việc hình thành tri thức và xu hướng nghĩ về tri thức như thể nó ‘đơn giản là có sẵn’ đối với chúng ta. Đó là thứ ‘ma quỷ hóa’ xu hướng làm tắt những gì Latour cho rằng ông đã thiết lập khá chi tiết trong các nghiên cứu dân tộc học của mình—rằng tri thức dựa trên trung gian, thiết bị và nỗ lực liên tục để duy trì các thể chế và thực tiễn nơi tri thức được tạo ra.
Ví dụ thứ ba của chúng ta là loại Preposition Giới từ. Loại này nhằm mục đích làm rõ cách thức mà các loại phán đoán và tạo nghĩa không di chuyển tự do giữa các lĩnh vực hành động khác nhau của con người. Phương thức giới từ cung cấp ‘chìa khóa để tiếp nhận những gì theo sau’ (2013: 62), tức là mạng, ngữ cảnh và cách thức cụ thể của lời nói và hành động có ý nghĩa. Ba ví dụ đầu tiên về giới từ là: ‘phương tiện pháp lý, bằng chứng khoa học và vị ngữ/xác nhận tôn giáo (rõ rang toàn bộ đều là các thuật ngữ tạm thời)’ (ibid). Tất cả chúng ta đều hoàn toàn có khả năng nói bằng nhiều giọng điệu khác nhau và có thể xử lý các điều kiện thích hợp khác nhau khi nói bằng các giọng điệu khác nhau. Người hiện đại có xu hướng nhầm lẫn giọng điệu của tôn giáo với giọng điệu của khoa học, coi cái trước như thể nó là một trường hợp thất bại của cái sau, một hệ thống dựa trên một giả thuyết sai lầm. Điều họ cần làm là xác định giới từ chính xác của lời nói và thực hành tôn giáo—nó không giống như khoa học tồi, nó hoạt động hoàn toàn khác và phát triển hoàn toàn khác. Ở đây, rõ ràng là khái niệm ‘giới từ’ tự thân nó không phải là một phần của siêu hình học thực sự của chúng ta, mà đúng hơn là một công cụ (tối giản) để làm sáng tỏ, làm nổi bật và so sánh các yếu tố khác nhau của ngôn ngữ và hành động của chúng ta. ‘Phương thức’ của giới từ là một phương tiện để cho thực tại được hé mở.
Những ví dụ này chỉ là ba trong số 15 thực thể rất khác nhau được liệt kê trong cuốn sách. Các phương thức tồn tại vô cùng đa dạng và dường như phục vụ nhiều mục đích khá khác nhau.9 Trong trường hợp của mỗi phương thức, dường như điều cần thiết là phải xác định chúng được thiết kế để làm gì trong bức tranh của Latour: chúng lấp đầy những khoảng trống nào? Chúng giải đáp những mối lo ngại triết học nào? Chúng đối mặt với [tr.35] những con quỷ nào? Vấn đề trở nên phức tạp hơn bởi cách Latour thổi hồn vào các phương thức này; ông cố ý ban cho chúng ‘cuộc sống’ và quỹ đạo riêng, tách biệt khỏi thiết kế của ông. Chúng giống như những con chó husky được huấn luyện để kéo xe trượt tuyết của ông, những con chó khác nhau với suy nghĩ riêng, được lai tạo để hợp tác trong cuộc đua nhân học của Latour. Tuy nhiên, chúng là công cụ để nghiên cứu, chứ không phải là kết quả cuối cùng. Chúng là những khám phá theo nghĩa nhiệt kế là một khám phá, chứ không phải theo nghĩa nhiệt độ trung bình ở Paris vào tháng Sáu là một khám phá.
Chúng ta có thể làm sáng tỏ lại cách tiếp cận của Latour bằng cách nghĩ đến những gì sẽ phù hợp như một thử nghiệm về các phương thức tồn tại. Nếu xét theo kiểu luận điểm siêu hình của Harman, chúng sẽ mâu thuẫn với chính sự khẳng định của Latour rằng ông không quan tâm đến ‘đồ đạc của thế giới’. Nếu xét theo mô tả về những gì tồn tại, chúng sẽ thất bại vì những lý do đã nêu ở trên: mục đích tranh luận rõ ràng của chúng. Thử thách mà chúng có thể vượt qua một cách hợp lý là xét về vai trò như một công cụ cho nhân học về người hiện đại. Nếu chúng có thể giúp chúng ta nói một cách thông minh và có trách nhiệm về các thực tiễn của người hiện đại, nếu chúng giúp chúng ta phân tích những gì chúng ta thấy theo cách mà chúng ta có thể lắp ráp lại một cách thông minh hơn, thì chúng đã đạt được mục tiêu. Trong thử thách sau, tất nhiên nằm trong tay các ‘nhà nhân học’ với trình độ khác nhau, làm cho toàn bộ dự án trở nên không chắc chắn. Một số công cụ lý thuyết có thể nâng bất kỳ sinh viên cao học nào lên tầm phân tích xuất sắc, trong khi những công cụ khác lại đòi hỏi một bậc thầy thực thụ để tránh sa xẩy vào vô nghĩa.
Khảo sát Phương thức Tồn tại, giống như Chúng ta Chưa hề Hiện đại, đặt ra câu hỏi về siêu hình học ngầm định. Nó đảm nhận nhiệm vụ làm sáng tỏ các khuôn khổ Hữu thể luận mà chúng ta đang sống theo và phá vỡ các khuôn khổ mà chúng ta phô trương như một phần của hình ảnh bản thân. Tuy nhiên, những gì Latour làm thông qua ‘các phương thức tồn tại’ của ông vẫn là một loại ‘siêu hình học thực nghiệm’. Phương thức thử nghiệm thích hợp của nó là một phương thức thực dụng: nó có thể làm gì cho chúng ta, nó có thể giúp chúng ta nhìn thấy gì, chúng ta có thể làm gì với nó, không chỉ trong ghế bành mà còn ngoài đời thực? Nhiệm vụ soi sáng siêu hình học tiềm ẩn của chúng ta có liên quan mật thiết đến nhiệm vụ xây dựng siêu hình học tạm thời (hoặc phức tạp hơn) cho các mục đích thực tiễn. Chúng ta gắng hiểu biết để thấy được bản chất của mình, và trong quá trình này, chúng ta đã và đang trở thành một thứ khác biệt.
Siêu hình học Tạm thời và Chính trị học Hiện hữu
Chúng ta vẫn có thể muốn hỏi: trạng thái của các khái niệm như thử nghiệm, sự kiện, mệnh đề, tập thể, phương thức là gì nếu chúng không phải là siêu hình học theo nghĩa cổ điển của những từ này? Có vẻ như, theo Latour, chúng là những gì về cơ bản diễn ra trong thế giới, do đó, chúng là thứ mà người ta phải tính đến nếu muốn nghiên cứu những gì có đó. Chắc hẳn là ông cần phải giả định trước chúng và do đó, nói đúng hơn, chúng là ‘đồ đạc’ của ông. [Tr.36] Nhưng điều này sẽ làm giảm nhẹ chức năng của chúng, cách chúng hoạt động. Hơn nữa, điều này sẽ làm giảm nhẹ cách thức mà chúng được cho là hoạt động như những công cụ khái niệm trong các nỗ lực tập thể, nơi các giả định siêu hình của những người tham gia đang được xem xét lại. Chúng không cấu thành một bức tranh (hoặc một tác phẩm sắp đặt) mà là một chỉnh thể hoạt động, di động, mang tính khám phá. Thật vậy, trong bất kỳ cuộc khảo sát khoa học hay triết học nào, chúng ta đều cần phải đưa ra một số khái niệm hoặc thuật ngữ cơ bản (hay thực sự là các thực thể?) cho phép chúng ta cấu trúc arbitrage mức chênh giá của ‘tự nhiên’. Điều này chắc chắn có thể gây khó xử nếu xét đến tín điều chống siêu hình học của Latour, nhưng may mắn thay, điều đó không nhất thiết phải xảy ra nếu chúng ta hiểu đúng vai trò của chúng: ‘nếu chúng ta muốn thay thế siêu hình học thực nghiệm mà chúng ta đang nói đến cho sự võ đoán—hay sự chênh lệch giá—của tự nhiên, chúng ta sẽ phải bắt đầu bằng cách định nghĩa một loại mức tối thiểu thiết yếu, một loại “mức lương tối thiểu” siêu hình học cho phép chúng ta triệu tập được tập thể...May mắn thay, tôi không cần dựng lên siêu hình học này để thách thức siêu hình học khác, do đó kéo dài cuộc tranh cãi vô tận về nền tảng của vũ trụ!’ (Latour, 2004: 60–1)
Ở đây, điều quan trọng là cách diễn đạt của Latour về mục đích mà ông hướng đến trong hành động siêu hình của mình; đó là chống lại cuộc tranh luận bất tận mà theo quan điểm của ông, bắt nguồn từ ý niệm về nền tảng và những nỗ lực áp đặt ý niệm về nền tảng của mình lên kẻ khác. Vai trò của các thuật ngữ mà ông đưa ra không phải là một hệ thống để loại bỏ các hệ thống khác—chúng có thể được đặc trưng như những công cụ khám phá, một loại thiết bị tối thiểu cho phép tính đa dạng của sự vật (mà chúng ta sống cùng và sống nhờ vào) xuất hiện. Siêu hình học thực nghiệm hay siêu hình học kinh nghiệm đề cập đến việc mở rộng phạm vi thảo luận về siêu hình học để nó bao gồm càng nhiều thực thể thuộc các loại khác nhau càng tốt và có khả năng dung nạp các quan điểm đa dạng của những người tham gia khác nhau.
Như chúng ta đã gợi ý từ đầu, việc đánh giá đúng đắn về triết học của Latour không phải là xem xét tính mạch lạc hay tính đầy đủ của hệ thống triết học của ông. Thay vào đó, chúng ta cần biết liệu siêu hình học tạm thời của ông có mang lại kết quả gì về mặt hiểu biết mới mẻ, đặc biệt là hiểu biết về những sự vật mới mẻ không phù hợp với các phạm trù cũ hay không. Trong nghiên cứu, chúng ta vẫn chưa biết điều gì là thiết yếu: ‘Nói cách khác, với nguyên tắc phân loại cũ, điều gì là thiết yếu thì luôn luôn đã được biết; với nguyên tắc mới, điều gì là thiết yếu sẽ phải hiện ra’ (2004: 213). Như chúng ta đã lập luận ở trên, việc tạo ra các ‘phương thức’ không làm thay đổi bức tranh cơ bản này; chúng không phải là điều thiết yếu, mà là những gì sẽ giúp chúng ta lần lượt làm nổi bật những điều thiết yếu. Giờ đây, một vấn đề đặt ra cho chúng ta là câu hỏi ‘tại sao lại cần siêu hình học?’ Điều gì thúc đẩy một nhà tư tưởng phản đối mạnh mẽ các hệ thống và tranh luận siêu hình học làm một điều gì đó [tr.37] rõ ràng là siêu hình học, tham gia vào các câu hỏi về những gì tồn tại và cách thức tồn tại của sự vật. Tại sao không tham gia vào dàn đồng ca chống siêu hình học của triết học và khoa học thế kỷ 20: từ bỏ siêu hình học và chỉ làm công việc thực nghiệm hoặc khái niệm đúng đắn (đó là cách thế giới sẽ tự bộc lộ)? Nhưng chính điều này sẽ tạo điều kiện cho định kiến siêu hình học được ngụy trang dưới vỏ bọc lẽ thường hoặc sự hiểu biết được cho là vượt trội của nhà xã hội học.
Theo quan điểm của Latour, việc từ bỏ siêu hình học là một cách nghĩ khác cho rằng chúng ta đã biết những gì cấu thành nên thế giới. Đó là một cách che giấu phạm vi các giả định siêu hình vốn là một phần thiết yếu trong mối quan hệ của chúng ta với thế giới. Chúng ta chưa bao giờ sống trong thời đại hậu siêu hình học (cũng như chúng ta chưa bao giờ thực sự hiện đại); chúng ta chỉ học cách che giấu siêu hình học của chính mình trong thế giới quan ‘khoa học’ hay ‘tự nhiên’ mà chúng ta coi là hiển nhiên, trong ‘hiến pháp hiện đại’. Tuy nhiên, theo quan điểm của Latour, chính siêu hình học này lại gây ra những hậu quả tai hại cho môi trường của chúng ta, cho khả năng sống hài hòa với điều kiện hiện tại. “Sự lựa chọn mà chúng ta hiện có không còn là lựa chọn giữa việc tham gia hay không tham gia vào siêu hình học, mà là giữa việc quay trở lại siêu hình học tự nhiên cổ điển hoặc thực hành một siêu hình học thực nghiệm cho phép chúng ta theo dõi cách mà vấn đề phân bổ giữa thế giới chung và thế giới riêng tư—một vấn đề tưởng chừng đã được giải quyết dứt điểm—có thể lại mở ra, và kết quả là tìm ra những giải pháp khác ngoài mononaturalism đơn tự nhiên luận và hệ quả tai hại của nó, chủ nghĩa đa văn hóa.” (Latour, 2004: 130). Do đó siêu hình học, môn học nghiên cứu về hiện hữu, mở ra không chỉ như một khía cạnh không thể tránh khỏi của bất kỳ công trình triết học hay khoa học xã hội tự-ý thức nào, mà còn (và ngày càng nhiều hơn) như một vấn đề đạo đức và chính trị (thực sự nó luôn là như vậy, mặc dù ít nhiều ngầm kín). Đàm phán siêu hình học, việc tìm kiếm các điều khoản chung vượt ra ngoài modern constitution ‘hiến pháp hiện đại’, không chỉ là điều kiện tiên quyết cho nghiên cứu thành công. Nó cũng rất cần thiết cho việc tạo ra một chính trị học có thể vượt qua những hệ quả tai hại của các hình thức sống hiện đại.
Cần lưu ý rằng việc Latour kết hợp giữa sự thật và giá trị, giữa nhận thức luận và đánh giá, là điều ông chia sẻ với truyền thống thực dụng (Putnam 1981; 2002). Như vậy, điều này hầu như không có gì đáng chú ý. Ý tưởng của ông cho rằng một siêu hình học nhất định có những hệ quả và hàm ý về mặt đạo đức cũng quen thuộc từ nữ quyền luận và các nghiên cứu hậu thuộc địa. Điều đáng chú ý là những gì ông làm với mối liên hệ giữa siêu hình học và đạo đức/chính trị: 1) Ông coi siêu hình học hiện đại (trên hết là nhị nguyên luận giữa tự nhiên và văn hóa, con người và phi-nhân) là nguồn gốc trung tâm của những hệ quả tàn phá của các hình thức sống hiện đại [tr.38]; siêu hình học của chúng ta là một trở ngại trung tâm đối với việc hiểu và tái suy tư về vai trò của chúng ta trong những gì đang xảy ra với hành tinh này. 2) Ông đề xuất ‘siêu hình học về mức lương tối thiểu’ của riêng mình như một lingua franca ngôn ngữ chung, thay vì khẳng định một cách chắc chắn những gì có đó, cho phép tái đàm phán về những gì có đó, về các yếu tố liên quan của thực tại, về cách thức tồn tại của chúng, v.v. Việc tái đàm phán này sẽ đạt được thông qua nghiên cứu thực nghiệm phù hợp (giúp nhìn nhận thế giới một cách mới mẻ), mà còn mời mọi người, với những quan điểm khác nhau, đến bàn mặc cả siêu hình. (Một dạng dân chủ chính trị thông qua siêu hình học.)
Ở đây, chúng tôi muốn làm nổi bật một khía cạnh rất cụ thể trong tư tưởng đạo đức-chính trị của Latour: niềm tin dẫn dắt cho rằng một siêu hình học thực nghiệm được tái định hình—một cuộc khảo sát chung, nhạy cảm về mặt thực nghiệm đối với các phạm trù hiện hữu cơ bản của chúng ta—sẽ cho phép tạo ra một nỗ lực tập thể nhằm thay đổi mối quan hệ của chúng ta với môi trường.10 Ở đây, công trình của Latour về siêu hình học có liên quan mật thiết đến các ý tưởng của ông về ‘nhân học’ và ‘ngoại giao’. Latour thích thuật ngữ ‘ngoại giao’ hơn vì ‘nhân học’ vẫn mang di sản hiện đại của việc coi sự phân biệt văn hóa/tự nhiên là rất hệ trọng đối với các vận hành của nó và giả định một lập trường ‘trung lập’ (sai lầm) đối với những kẻ được nghiên cứu. ‘Trên thực tế, trái ngược với những kẻ phân xử luôn dựa vào một vị thế cao hơn và vô tư, nhà ngoại giao luôn thuộc về một trong những bên tham gia xung đột. Nhưng nhà ngoại giao có một lợi thế đặc biệt và quyết định so với nhà nhân học: là kẻ phản bội tiềm tàng đối với tất cả các phe phái, ông ta không biết trước được những kẻ mà ông ta đang nói chuyện sẽ diễn đạt các yêu cầu có thể dẫn đến chiến tranh hoặc hòa bình dưới hình thức nào.’ (2004: 212)11
Hình tượng nhà ngoại giao ở đây tượng trưng cho sự không chắc chắn về kết quả, cuộc đàm phán thực sự về các điều khoản cơ bản chung giữa các bên mà các giả định siêu hình và chương trình nghị sự thực tiễn đã được định sẵn của họ chắc chắn sẽ thay đổi trong quá trình gặp gỡ. Hiến pháp hiện đại chung với những tác động bất lợi của nó đối với điều kiện sống của chúng ta, do đó không thể được khắc phục bằng một siêu hình học trừu tượng mới mẻ, mang tính viễn tưởng, được một nhóm tiên phong sinh thái hoặc một nhà triết học anh hùng cung cấp. Thay vào đó, nó được chinh phục bằng một quá trình đàm phán mang tính toàn diện, chuyển đổi, được nhà nghiên cứu/triết gia trong vai trò ‘nhà ngoại giao’ tạo điều kiện. Giải pháp không phải là việc xây dựng một lý thuyết siêu hình học mới: theo quan điểm của Latour, những lý thuyết như vậy khá vô ích khi nói đến việc làm sáng tỏ hoặc thay đổi thói quen siêu hình học của chúng ta. Đúng hơn, giải pháp là một mở đầu mới, sắp đặt lại bàn họp.
[Tr.39] Theo quan điểm của Latour, việc không tham gia vào siêu hình học có nghĩa là chấp nhận sự hiểu sai của người hiện đại về thế giới của chính họ và thừa hưởng những thực tiễn tai hại trong việc khai thác hành tinh. Hy vọng chính trị thực chứng được đặt vào việc nghiên cứu ‘những gì có đó và nó trong như thế nào’, một nghiên cứu mang tính thực nghiệm nhưng không ngây thơ, nhằm mục đích tái đàm phán theo cách tập thể, thực dụng và cụ thể về những gì chúng ta coi là điều kiện tồn tại cơ bản của chúng ta. Do đó, bộ máy siêu hình học của Latour nhằm mục đích cung cấp một bộ công cụ Hữu thể luận sẵn sàng để có thể liên tục, trong mỗi cuộc khảo sát thực nghiệm cũng như triết học mới, mở lại câu hỏi về những gì có đó và những gì quan trọng. Đây là mục tiêu của ông, và nó rất khác với bức tranh mà Harman áp đặt lên ông.
Kết luận
Trước khi có thể đồng ý hay không đồng ý với những luận điểm siêu hình cụ thể của Latour, và trước khi ca ngợi hay chỉ trích cách tiếp cận của ông, điều quan trọng là phải làm rõ phương thức cụ thể mà ông sử dụng trong siêu hình học. Phương thức ấy chính là điều chúng ta đã nghiên cứu trong bài viết này. Chúng ta đã lập luận rằng việc coi Latour như một người xây dựng hệ thống siêu hình học đã tạo ra một bức tranh sai lệch về những nỗ lực thực nghiệm cũng như công trình lý thuyết của ông. Chúng ta đã chỉ ra rằng, trái ngược với cách giải thích triết học Latour của Harman, điều mà Latour hướng tới không phải là một siêu hình học mới mẻ, cố định, mà là một loạt các cách thức để giải quyết những sự hỗn loạn siêu hình cản trở việc hiểu biết một cách nhạy bén về bản thân và một số thực tiễn cấu thành quan trọng nhất của chúng ta (khoa học, công nghệ, luật pháp, tôn giáo). Một điểm khác mà chúng ta đã nêu ra liên quan đến cách thức mà Latour cho thấy lối sống của người hiện đại gắn bó mật thiết với siêu hình học một cách phức tạp (thay vì chỉ đơn giản là người hiện đại ‘sai’ về siêu hình học, chẳng hạn). Để làm rõ vấn đề, chúng tôi đã dựa trên sự phân biệt giữa siêu hình học ngầm định và siêu hình học tường minh. Ngay cả khi tường minh, siêu hình học hiện đại cũng không nhất thiết cấu thành một hệ thống, và vấn đề chính của nó không liên quan đến các câu hỏi về tính mạch lạc, hay các tiêu chí khác của siêu hình học cổ điển. Quan trọng hơn, chúng ta không thể chữa khỏi những căn bệnh của nó bằng cách tạo ra một hệ thống tốt hơn. Thay vào đó, siêu hình học mang tính thực hành, nó tác động đến chúng ta, và chúng ta tác động đến nó. Do đó, siêu hình học hiện đại cũng là một yếu tố đã định hình nên cấu thành của thế giới đương đại.
Theo Latour, trở ngại chính cho việc hiểu đúng đắn bản thân chúng ta là siêu hình học tự nhiên/nhị nguyên luận phổ biến, trụ cột của thế giới quan hiện đại. Đây là điều mà người hiện đại đưa ra khi được yêu cầu giải thích siêu hình học của họ. Nó không chỉ mang tính trình diễn trong việc góp phần tạo ra các vấn đề liên quan đến lối sống đương đại, mà theo quan điểm của Latour, nó còn cản trở hiểu biết thực tế và chi tiết về các thực thể [tr.40] và các cách thức hiện hữu mà chúng ta thực sự dựa dẫm trong các hoạt động khác nhau của mình. Ở đây, cái mà chúng ta gọi là siêu hình học ‘thực’ hay ‘ngầm’ của người hiện đại chính là tính đa nguyên của các tồn tại và cách thức tồn tại mà chúng ta dựa vào, coi là hiển nhiên và hành động theo. ‘Các phương thức tồn tại’ trong cuốn sách gần đây của Latour nhằm mục đích làm sáng tỏ siêu hình học hiện thực này, lần lượt trong các tình huống khảo sát mới. Thật vậy, một trong những điểm nhấn của bài viết này là mặc dù cuốn Khảo sát rõ ràng mang lại những điều mới mẻ—đáng chú ý nhất là, thay vì chỉ phân tích thế giới theo kiểu mạng phẳng vô tận, giờ đây Latour xem xét mười lăm phương thức tồn tại khác nhau của nó12—nhưng về phong cách tham gia vào siêu hình học, nó lại không tạo ra một bước đột phá triệt để trong toàn bộ tác phẩm của ông. Các phương thức mà Latour liệt kê không tạo thành một bức tranh hay một danh sách về bản chất của những gì có đó, mà cung cấp một bộ công cụ để làm sáng tỏ các thực thể và cách thức hiện hữu nằm dưới các thực tiễn của chúng ta. Sự phân biệt giữa siêu hình học ngầm và siêu hình học tường minh cũng hữu ích để mô tả điều vẫn còn là một sự căng thẳng trong tác phẩm của Latour: có một sự bất đối xứng rõ ràng giữa khả năng diễn đạt các thực tiễn của người hiện đại và khả năng của Latour và các cộng sự của ông. Rõ ràng, Latour không chỉ đơn thuần ‘theo dõi các tác nhân’ theo bất kỳ cách nào, vì ông rõ ràng không hài lòng với vốn từ vựng của người bản địa. Nói cách khác, dự án của Latour dường như là về việc làm sáng tỏ siêu hình học ngầm định của người hiện đại, và đây là điều mà ông không để người hiện đại tự mình làm. Tuy nhiên, điều quan trọng là, khi ông tham gia vào siêu hình học, đóng góp của Latour không phải là của một người thầy mà là của một người đỡ đẻ, muốn giúp kẻ khác khai sinh ra tri thức mới. Theo nghĩa này, công trình của ông mang tính chất Socratic và triết học kinh điển.
Nói cách khác, mục tiêu của Latour là để thế giới tự nói với chúng ta trong tính phức tạp và đa dạng của nó. Ông khao khát mọi thứ thuộc về kinh nghiệm thực nghiệm, theo nghĩa rộng nhất – kinh nghiệm mà ông cho là bị bóp méo bởi settlement ‘thỏa thuận’ siêu hình học hiện đại. Như chúng ta đã thảo luận trong bài viết này, kết hợp với mối quan tâm về đạo đức-chính trị đối với những gì ông coi là hệ quả tai hại của thỏa thuận ấy, khát vọng ấy tạo nên: 1) Một cách phê phán siêu hình học rõ ràng đầy vấn đề của người hiện đại (cũng là cách phê phán bất kỳ thỏa thuận siêu hình học quy giản nào) và một cam kết tìm kiếm siêu hình học thực sự khác nhau xuất hiện trong các lĩnh vực hoạt động khác nhau của con người; 2) Việc tìm kiếm một ngôn ngữ chung (hoặc có lẽ chúng ta có thể nói là một ngôn ngữ bồi), một bộ công cụ thực dụng, phi- bản chất luận hóa để chú ý đến những gì có đó, lặp đi lặp lại, trong các tình huống tìm tòi và gặp gỡ mới. Điều này xuất hiện dưới hai dạng khác nhau: bộ công cụ khái niệm trong công trình trước đây của Latour về lý thuyết mạng tác nhân và sự phát triển đầy tham vọng gần đây của ông về [tr.41] ‘các phương thức tồn tại’, cả hai đều không được coi là một lý thuyết siêu hình học, nêu rõ những gì thực chất là có đó. Tóm lại, luận điểm của chúng ta có thể được tóm lại như sau: mặc dù không cần thiết phải xây dựng các hệ thống siêu hình, nhưng điều mà Latour chỉ ra là việc thực hành siêu hình học, bàn luận về những gì cơ bản có đó, là vô cùng quan trọng. Theo ông, điều này do các giả định siêu hình là một phần không thể tránh khỏi trong mối quan hệ của chúng ta với thế giới. Nếu không giải quyết vấn đề này một cách rõ ràng, chúng ta sẽ không hiểu chính mình, sẽ bị đánh lừa bởi những giả định không thể đứng vững trước sự xem xét kỹ lưỡng hơn—nhưng lại có thể (hoặc đã) gây ra những hệ quả tai hại.
_________________________________
Nguồn: Nora Hämäläinen & Turo-Kimmo Lehtonen (2016). Latour's empirical metaphysics, Distinktion: Journal of Social Theory, 17:1, 20-37.
Notes
8 See Harman (2009: 16-17, 81) for a discussion of Latour and substance.
9 Harman (2014) đề xuất một cuộc thảo luận sâu sắc về tính không đồng nhất của các phương thức tồn tại trong Khảo sát. Rõ ràng là có rất nhiều cách thức mà chúng có thể giúp phân tích cấu trúc của thế giới đương đại. Ví dụ, phương thức tồn tại của Tham chiếu dường như khác biệt hoàn toàn về chất lượng và hoạt động theo một cách khá khác biệt so với phương thức tồn tại của Chính trị, mà bản thân nó lại không có nhiều điểm chung với Nhấp chuột kép. Thật không may, trong khuôn khổ bài viết này không có chỗ cho một cuộc thảo luận chi tiết về những khác biệt này; tuy nhiên, điều quan trọng nhất từ quan điểm của chúng tôi là bất chấp tính không đồng nhất của các phương thức, phong cách tham gia vào siêu hình học của Latour vẫn giống nhau đối với mỗi phương thức: không xây dựng một hệ thống mà sử dụng những công cụ khái niệm này để nói tốt về thế giới đương đại.
10 A very different and much more extensive study of Latour as a political philosopher is found in Harman’s Bruno Latour: Reassembling the Political (2014).
11 Latour’s ‘diplomacy’ draws heavily on Stengers 1997.
12 Yet in this context it might be worth noting that the vocabulary of modes is prominently used by Latour in two texts originally published already in 2002 (Latour 2002; 2009).
References
Bloor, D. (1999) ‘Anti-Latour’, Studies in History and Philosophy of Science 30 (1): 81–112.
Collin, F. (2010) Science Studies as Naturalized Philosophy, Heidelberg: Springer.
Elder-Vass, D. (2008) ‘Searching for realism, structure and agency in Actor Network Theory’, The British Journal of Sociology 59 (3): 455-473.
Diamond, C. (1991) The Realistic Spirit. Cambridge, Massachusettes: MIT Press.
Harman, G. (2009) Prince of Networks: Bruno Latour and Metaphysics. Melbourne: re.press.
Harman, G. (2014) Bruno Latour: Reassembling the Political. London: Pluto Press.
Kochan, J. (2010) ‘Latour’s Heidegger’, Social Studies of Science 40(4): 579–598.
Kusch, M. (2002) ‘Metaphysical déjà vu: Hacking and Latour on science studies and metaphysics’, Studies in Philosophy and History of Science 33 (3): 639–647
Latour, B. (1984) Les microbes: Guerre et paix suivi de Irréductions. Paris: Métailié.
Latour, B. (1992) Aramis ou l’amour des techniques. Paris: La découverte.
Latour, B. (1993a) La clef de Berlin et autres leçons d’un amateur de sciences. Paris: La découverte.
Latour, B. (1993b) We Have Never Been Modern, trans. Catherine Porter. Cambridge: Harvard University Press.
Latour, B. (1999) ‘On Recalling ANT.’ The Sociological Review Monograph 47 (S1): 15–25.
Latour, B. (2002) ‘The End of the Means.’ Theory, Culture & Society 19: 247-260.
Latour, B. (2004) Politics of Nature: How to Bring the Sciences into Democracy, trans. Catherine Porter. Cambridge: Harvard University Press.
Latour, B. (2005) Reassembling the Social. An Introduction to Actor–Network–Theory. Oxford: Oxford University Press.
Latour, B. (2009) The Making of Law. An Ethnography of the Conseil D’Etat. Cambridge: Polity Press.
Latour, B. (2013) An Inquiry into Modes of Existence, trans. Catherine Porter. Cambridge: Harvard University Press.
Latour, B. (2015) ‘À métaphysique, métaphysique et demie. L’Enquête sur les modes d’existence forme-t-elle un système?’, Les Temps Modernes, 682, pp. 72-85.
Latour, B., G. Harman and P. Erdélyi (2011) The Prince and The Wolf: Latour and Harman at the LSE. Hants: Zero Books.
McDowell, J. (1998) Mind, Value and Reality. Cambridge, Massachusettes: Harvard University Press
Murdoch, I. (1997) Existentialists and Mystics. London: Chatto & Windus.
Pierides, D. and Woodman, D. (2012) ‘Object-oriented sociology and organizing in the face of emergency: Bruno Latour, Graham Harman and the material turn. The British Journal of Sociology 63(4): 662-679.
Putnam, H. (1981) Reason, Truth and History. Cambridge: Cambridge University Press.
Putnam, H. (2002) The Collapse of the Fact/Value Dichotomy and Other Essays. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Riis, S. (2008) ‘The Symmetry Between Bruno Latour and Martin Heidegger. The Technique of Turning a Police Officer into a Speed Bump’, Social Studies of Science 38 (2): 285–301.
Souriau, É. (2009 [1943]) Les différents modes d’existence. Paris: Presses Universitaires de France.
Stengers, I. (1997) Cosmopolitiques. Tome 7. Pour en finir avec la tolerance. Paris: La Découverte.
Stengers, I. (2002) Penser avec Whitehead: Une libre et sauvage création de concepts. Paris: Seuil.
Whitehead, A. N. (1978 [1929]) Process and Reality, Corrected Edition (eds D. R. Griffin and D. W. Sherburne. New York: The Free Press.
Winch, P. (1987) Trying to Make Sense. Oxford: Basil Blackwell.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét