Maurice Merleau-Ponty
Người đọc: Hà Hữu Nga
3. Vật thể và Thế giới Tự nhiên
Bóng tối không thực sự trở thành bóng tối (và tương ứng, đĩa tròn không được coi là màu trắng) cho đến khi nó không còn hiện diện trước mặt chúng ta như một thứ để nhìn thấy, mà bao quanh chúng ta, trở thành môi trường mà chúng ta tự thiết lập. Hiện tượng này chỉ trở nên dễ hiểu nếu cảnh tượng, không phải là một tập hợp các vật thể, một bức tranh khảm các phẩm chất được sắp xếp trước một chủ thể phi vũ trụ, [Trong triết học, acosmism thuyết phi vũ trụ là quan điểm cho rằng Thượng đế là thực tại duy nhất, tối thượng, còn các vật thể và sự kiện hữu hạn không có sự tồn tại độc lập; thuyết phi vũ trụ thường được đồng nhất với pantheism phiếm thần luận, tin rằng mọi thứ đều là Thượng đế; G.W.F. Hegel đã đặt ra thuật ngữ này để bảo vệ Benedict de Spinoza, người bị buộc tội vô thần vì đã bác bỏ quan điểm truyền thống về một thế giới được tạo ra tồn tại bên ngoài Thượng đế; Hegel lập luận rằng Spinoza không thể là người vô thần vì những người theo thuyết phiếm thần cho rằng mọi thứ đều là Thượng đế, trong khi những người vô thần loại trừ hoàn toàn Thượng đế và coi một thế giới không có Thượng đế là thực tại duy nhất; hơn nữa, vì vũ trụ của Spinoza là một phần của Thượng đế, nên nó không phải là những gì chúng ta thấy; ông ta theo thuyết phi vũ trụ ở chỗ ‘phi vũ trụ’ dường như phủ nhận vũ trụ - tuy nhiên quan điểm này rất xa lạ với tư tưởng của Spinoza. HHN] len lỏi quanh chủ thể và mời gọi sự tương tác với nó. Ánh sáng không đứng về phía vật thể, nó là điều chúng ta giả định, điều chúng ta coi là chuẩn mực, trong khi vật thể được chiếu sáng nổi bật trước mặt chúng ta và đối diện với chúng ta. Ánh sáng không phải là màu sắc, tự nó cũng không phải là ánh sáng, nó tồn tại trước sự phân biệt giữa màu sắc và độ sáng. Đó là lý do tại sao nó luôn có xu hướng trở nên ‘trung tính’ đối với chúng ta. Vùng bán tối mà chúng ta đang ở trong đó trở nên tự nhiên đến mức nó thậm chí không còn được nhận thức là vùng bán tối nữa. Ánh sáng điện, xuất hiện màu vàng ngay khi rời khỏi ánh sáng ban ngày, chẳng mấy chốc sẽ không còn màu sắc xác định nào đối với chúng ta nữa, và nếu một chút ánh sáng ban ngày còn sót lại lọt vào phòng thì chính thứ ánh sáng ‘trung tính khách quan’ này dường như lại có màu xanh lam.26 Chúng ta không được nói rằng, vì ánh sáng điện màu vàng được cảm nhận là màu vàng, nên chúng ta tính đến nó trong việc đánh giá các hiện tượng và do đó về mặt lý thuyết khám phá ra màu sắc thực sự của các vật thể. Chúng ta cũng không được nói rằng khi ánh sáng vàng trở nên bao trùm tất cả thì ta nhìn thấy nó như ánh sáng ban ngày, và bằng cách này màu sắc của các vật thể khác vẫn thực sự không đổi. Chúng ta phải nói rằng ánh sáng vàng, khi đảm nhận chức năng chiếu sáng, có xu hướng trở nên ưu tiên hơn bất kỳ màu sắc nào, có xu hướng hướng tới sự vắng mặt của màu sắc, và tương ứng, các vật thể phân phối các màu sắc của quang phổ của chúng theo mức độ và phương thức [tr.363] kháng cự của chúng đối với bầu không khí mới này. Do đó, mọi màu sắc như một quale thuộc tính đều được trung gian bởi một hàm màu, [Trong khoa học máy tính, color function đề cập đến các hàm trong mạng Petri xác định số lượng và màu sắc của các dấu hiệu được tiêu thụ hoặc tạo ra trong quá trình bắn; các hàm này bao gồm Identity, Diffusion và Successor, mỗi hàm phục vụ một mục đích cụ thể trong việc mô hình hóa quá trình chọn đối tượng, đồng bộ hóa và lựa chọn trong mạng. HHN] và trở nên xác định liên quan đến một mức độ có thể thay đổi. Mức độ được thiết lập, và cùng với đó là tất cả các giá trị màu sắc phụ thuộc vào nó, ngay khi chúng ta bắt đầu sống trong bầu không khí hiện hành và phân bổ lại cho các vật thể màu sắc của quang phổ theo yêu cầu của quy ước cơ bản này. Cư ngụ trong một khung màu sắc nhất định, kéo theo chuyển đổi, là một hoạt động của cơ thể, và tôi không thể thực hiện theo cách nào khác là bước vào bầu không khí mới, bởi vì cơ thể là sức mạnh tổng quát để tôi cư ngụ trong tất cả các môi trường mà thế giới chứa đựng, là chìa khóa cho tất cả những chuyển đổi và tương đương giữ cho nó ổn định. Do đó, ánh sáng chỉ là một yếu tố của một cấu trúc phức tạp, các yếu tố khác là tổ chức của trường như cơ thể tạo ra và vật thể được chiếu sáng trong sự ổn định của nó. Các tương quan chức năng có thể được phát hiện giữa ba hiện tượng này chỉ là biểu hiện của tình trạng ‘cùng tồn tại thiết yếu’ của chúng.27
Điều này có thể được làm rõ hơn bằng cách xem xét kỹ hai yếu tố sau. Chúng ta nên hiểu gì về tổ chức của trường? Chúng ta đã thấy rằng, nếu đặt một tờ giấy trắng vào chùm ánh sáng phát ra từ đèn hồ quang – chùm ánh sáng trước đó được hòa quyện với đĩa mà nó chiếu vào và được tri giác như một hình nón đặc – thì ngay lập tức chùm ánh sáng và đĩa bị tách rời và ánh sáng mang đặc tính của ánh sáng. Việc đưa tờ giấy vào chùm ánh sáng, bằng cách buộc ta phải nhận ra rõ ràng ‘tính không đặc’ của hình nón ánh sáng, đã làm thay đổi ý nghĩa của nó so với đĩa đỡ nó và làm nổi bật đặc tính của nó như là ánh sáng. Dường như có một sự không tương thích, được trải nghiệm rõ rệt, giữa hình ảnh tờ giấy được chiếu sáng và hình ảnh một hình nón đặc, và dường như ý nghĩa của một phần của cảnh tượng đã dẫn đến việc đánh giá lại ý nghĩa của toàn bộ. Tương tự như vậy, chúng ta đã thấy rằng trong các phần khác nhau của trường thị giác được xem xét riêng lẻ, một mặt, màu sắc đặc trưng của vật thể và mặt khác, ánh sáng là không thể phân biệt được, nhưng trong trường thị giác được xem xét toàn bộ và thông qua một loại tác động tương hỗ trong đó mỗi phần được hưởng lợi từ cấu hình của phần còn lại, một hiệu ứng ánh sáng tổng thể xuất hiện và ban cho mỗi màu sắc cục bộ giá trị ‘thực’ của nó. Ở đây, một lần nữa, dường như [tr.364] các phần của cảnh tượng, không thể tự mình gợi lên tầm nhìn về ánh sáng, đã làm cho điều này trở nên khả thể nhờ sự kết hợp của chúng, và cũng như thể, gợi lên các giá trị màu sắc trải rộng khắp trường, mà ai đó đã đọc được khả tính của một biến đổi có hệ thống. Khi một họa sĩ muốn miêu tả một vật thể nổi bật nào đó, anh ta làm điều đó không phải bằng cách áp dụng một màu sáng cho vật thể đó mà bằng cách phân bổ ánh sáng và bóng tối phù hợp trên các vật thể xung quanh.28 Nếu ta thoáng thấy một họa tiết rỗng như một hình nổi, ví dụ như một con dấu, ta đột nhiên có ấn tượng về một ánh sáng kỳ diệu phát ra từ bên trong vật thể. Điều này là do mối quan hệ giữa ánh sáng và bóng tối trên con dấu khi đó ngược lại với những gì đáng lẽ phải có do ánh sáng tại thời điểm đó. Nếu ta di chuyển một chiếc đèn xung quanh một bức tượng bán thân ở một khoảng cách không đổi, ngay cả khi bản thân chiếc đèn không nhìn thấy được, ta vẫn thấy sự quay của nguồn sáng trong phức hợp ánh sáng và màu sắc thay đổi, đó là tất cả những gì được cho.29 Khi đó, có một ‘logic của ánh sáng’30 hoặc một ‘sự tổng hợp của ánh sáng’,31 một khả năng kết hợp của các phần của trường thị giác, có thể được xác định rõ ràng trong các mệnh đề phân tách, như khi họa sĩ cố gắng biện minh cho tác phẩm của mình với một nhà phê bình nghệ thuật, nhưng chủ yếu được trải nghiệm như sự nhất quán của bức tranh hoặc thực tế của cảnh tượng. Hơn nữa, có một logic tổng thể của bức tranh hoặc cảnh tượng, một sự mạch lạc cảm nhận được về màu sắc, hình thức không gian và ý nghĩa của vật thể. Một bức tranh trong phòng trưng bày nghệ thuật, khi được nhìn ở khoảng cách thích hợp, có ánh sáng nội tại giúp mỗi mảng màu không chỉ có giá trị màu sắc mà còn có một giá trị đại diện nhất định. Khi nhìn quá gần, nó bị ảnh hưởng bởi ánh sáng chủ đạo của phòng trưng bày nghệ thuật, và các màu sắc ‘khi đó không còn hoạt động theo cách đại diện nữa, và không còn cho chúng ta thấy hình ảnh của các vật thể nhất định, mà chỉ giống như những nét vẽ nguệch ngoạc trên một tấm vải’.32 Khi nhìn vào một cảnh núi, ta áp dụng thái độ phê phán và tách riêng một phần khung cảnh, thì chính màu sắc sẽ thay đổi, và màu xanh lá cây, vốn là màu xanh đồng cỏ, khi được tách ra khỏi bối cảnh của nó, sẽ mất đi độ đậm và màu sắc cũng như giá trị đại diện của nó [tr.365].33
Màu sắc không bao giờ chỉ đơn thuần là một màu sắc, mà là màu sắc của một vật thể nhất định, và màu xanh của một tấm thảm sẽ không bao giờ giống như vậy nếu nó không phải là màu xanh của len. Màu sắc của trường thị giác, như chúng ta đã thấy trước đó, tạo thành một hệ thống có trật tự xung quanh một yếu tố chủ đạo, đó là ánh sáng được xem như một cấp độ. Giờ đây, chúng ta bắt đầu thấy một ý nghĩa sâu sắc hơn trong sự tổ chức của một trường: đó không chỉ là màu sắc, mà còn là các hình dạng hình học, tất cả dữ liệu cảm giác và ý nghĩa của các vật thể tạo thành một hệ thống. Toàn bộ tri giác của chúng ta được thúc đẩy bởi một logic gán cho mỗi vật thể những đặc điểm xác định của nó dựa trên những đặc điểm của phần còn lại, và loại bỏ tất cả dữ liệu lạc lõng như là không có thật; nó hoàn toàn được duy trì bởi sự chắc chắn của thế giới. Bằng cách này, cuối cùng chúng ta thấy được ý nghĩa thực sự của các hằng số tri giác. Hằng số của màu sắc chỉ là một thành phần trừu tượng của hằng số sự vật, mà đến lượt nó lại dựa trên hằng số nguyên thủy của thế giới như là chân trời của tất cả kinh nghiệm của chúng ta. Vậy nên, không phải vì tôi nhận thấy màu sắc không đổi dưới nhiều loại ánh sáng khác nhau mà tôi tin vào sự tồn tại của vạn vật, cũng không phải vạn vật là một tập hợp các đặc điểm không đổi. Ngược lại, chính vì tri giác của tôi tự nó mở ra với một thế giới và với vạn vật mà tôi khám phá ra những màu sắc không đổi. Hiện tượng bất biến là một hiện tượng tổng quát. Người ta đã thấy có thể nói về sự bất biến của âm thanh,34 nhiệt độ, trọng lượng,35 và thực sự là dữ liệu theo nghĩa chặt chẽ của xúc giác, một sự bất biến tự nó được trung gian bởi một số cấu trúc nhất định, một số ‘phương thức xuất hiện’ của các hiện tượng trong mỗi trường cảm giác này. Tri giác về trọng lượng vẫn không thay đổi bất kể các cơ bắp nào được huy động và bất kể vị trí ban đầu của chúng. Khi một vật được nâng lên với đôi mắt nhắm lại, thì trọng lượng của nó không khác nhau, bất kể tay có mang thêm trọng lượng hay không, và bất kể trọng lượng này tạo áp lực lên mu bàn tay hay lực kéo lên lòng bàn tay—bất kể tay được tự do hay bị buộc chặt theo cách mà chỉ các ngón tay hoạt động—bất kể một hay nhiều ngón tay thực hiện nhiệm vụ—bất kể vật được nâng lên bằng tay hay bằng đầu, chân hoặc răng—và cuối cùng bất kể vật được nâng lên trong không khí hay trong [tr.366] nước. Như vậy, ấn tượng xúc giác được ‘diễn giải’ dựa trên bản chất và số lượng các bộ phận cơ thể tham gia, và thậm chí cả các hoàn cảnh vật lý mà nó xuất hiện; do đó, các ấn tượng, tự bản thân chúng rất khác nhau, chẳng hạn như áp lực lên da trán và lên bàn tay, đều truyền đạt cùng một tri giác về trọng lượng. Ở đây không thể giả định rằng việc diễn giải dựa trên bất kỳ sự quy nạp rõ ràng nào, và trong thí nghiệm trước đó, chủ thể đã có thể đo lường tác động của các biến số khác nhau này lên trọng lượng thực tế của vật thể. Có lẽ ông ta chưa bao giờ có dịp diễn giải áp lực phía trước theo trọng lượng hoặc, để tìm ra thang đo trọng lượng thông thường, cộng thêm vào ấn tượng cục bộ của các ngón tay thì trọng lượng của cánh tay đã giảm đi do nhúng trong nước. Ngay cả khi thừa nhận rằng, thông qua việc sử dụng cơ thể, đối tượng đã dần dần phát triển một thang đo tương đương trọng lượng, và học được rằng một ấn tượng nhất định được tạo ra thông qua các cơ ở ngón tay tương đương với một ấn tượng khác bắt nguồn từ toàn bộ bàn tay, thì những suy luận như vậy - vì chúng được áp dụng cho các bộ phận cơ thể chưa bao giờ được sử dụng để nâng vật nặng - dù sao cũng phải được thực hiện trong khuôn khổ một tri thức toàn diện về cơ thể, bao quát một cách có hệ thống tất cả các bộ phận của nó. Sự bất biến của trọng lượng không phải là một sự bất biến thực sự, hay sự tồn tại vĩnh viễn trong chúng ta của một số ‘ấn tượng về trọng lượng’, có được thông qua những bộ phận cơ thể được sử dụng thường xuyên nhất, và đạt được bằng sự liên tưởng trong các trường hợp còn lại. Vậy, liệu trọng lượng của vật thể có thể được coi là một đại lượng bất biến về mặt lý thuyết, và tri giác về trọng lượng là một phán đoán mà nhờ đó, ấn tượng và các hoàn cảnh vật lý mà nó xảy ra được đưa vào mối quan hệ với nhau trong mỗi trường hợp, chúng ta nhận ra bằng một loại vật lý tự nhiên một mối quan hệ không đổi giữa hai biến số này? Nhưng điều này chỉ có thể đúng theo một cách nói nào đó: chúng ta không hiểu cơ thể mình và sức mạnh, trọng lượng và phạm vi hoạt động của các cơ quan như một kỹ sư hiểu cỗ máy mà anh ta đã lắp ráp từng phần. Và khi chúng ta so sánh công việc của bàn tay với công việc của các ngón tay, thì chính trên nền tảng tiềm năng toàn diện của các chi chúng ta đã biết cho đến nay chúng vốn được phân biệt hoặc đồng nhất, và trong sự thống nhất của một cái ‘Tôi có thể’ mà các hoạt động của các bộ phận khác nhau của cơ thể xuất hiện tương đương. Tương ứng, những ‘ấn tượng’ do mỗi ấn tượng đó mang lại không thực sự khác biệt và liên quan đến nhau chỉ bằng một cách giải thích rõ ràng, mà ngay lập tức hiện lên như [tr.367] những biểu hiện khác nhau của trọng lượng ‘thực’, và nhất tính tiền khách quan của sự vật tương quan với nhất tính tiền khách quan của cơ thể. Như vậy, trọng lượng xuất hiện như một thuộc tính có thể nhận biết được của một vật thể trên nền tảng cơ thể chúng ta như một hệ thống các cử chỉ tương đương. Phân tích về tri giác trọng lượng này làm sáng tỏ toàn bộ tri giác xúc giác: chuyển động của chính cơ thể mình đối với xúc giác cũng giống như ánh sáng đối với thị giác vậy.36
Tất cả các tri giác xúc giác, trong khi mở ra một ‘thuộc tính’ khách quan, đều bao gồm một thành phần thể chất; ví dụ, việc xác định vị trí xúc giác của một vật thể cho biết vị trí của nó so với các điểm chính của hình ảnh cơ thể. Thuộc tính này, thoạt nhìn, tạo ra sự phân biệt tuyệt đối giữa xúc giác và thị giác, trên thực tế lại cho phép kết hợp chúng lại với nhau. Đúng là vật thể hữu hình nằm trước mặt chúng ta chứ không phải trên mắt chúng ta, nhưng chúng ta đã thấy rằng cuối cùng, vị trí, kích thước hoặc hình dạng hữu hình được xác định bởi hướng, phạm vi và sự tập trung của ánh mắt chúng ta vào chúng. Đúng là xúc giác thụ động - ví dụ như xúc giác bên trong tai hoặc mũi, và nói chung ở tất cả các bộ phận cơ thể thường được che phủ - hầu như không cho chúng ta biết gì ngoài trạng thái của chính cơ thể chúng ta và hầu như không nói gì về vật thể. Ngay cả trên những phần nhạy cảm nhất của bề mặt xúc giác, áp lực mà không kèm theo chuyển động cũng tạo ra một hiện tượng khó nhận biết.37 Nhưng cũng có thị giác thụ động, không có ánh nhìn cụ thể hướng đến, như trường hợp ánh sáng chói lóa, không mở ra một không gian khách quan trước mắt chúng ta, và trong đó ánh sáng không còn là ánh sáng mà trở thành thứ gì đó đau đớn xâm chiếm chính mắt chúng ta. Và giống như ánh nhìn khám phá của thị giác thực sự, ‘chạm biết’38 [‘Knowing touch’ thường ám chỉ khả năng nhận biết, hiểu hoặc cảm nhận thế giới thông qua haptic perception xúc giác, nơi đôi bàn tay hoặc cơ thể ‘trò chuyện’ với môi trường để thu thập thông tin; nó kết hợp cảm giác vật lý với nhận thức tri giác, thường được nghiên cứu trong tâm lý học nhận thức hoặc trong các lĩnh vực trị liệu như osteopathic thao tác xương. HHN] đưa chúng ta ra ngoài cơ thể thông qua chuyển động. Khi một tay tôi chạm vào tay kia, bàn tay chuyển động đóng vai trò là chủ thể và bàn tay kia là đối tượng.39 Có những hiện tượng xúc giác, những phẩm chất xúc giác được cho là có, như độ thô ráp và độ mịn, sẽ biến mất hoàn toàn nếu chuyển động khám phá bị loại bỏ. Chuyển động và thời gian không chỉ là điều kiện khách quan của cảm giác ‘chạm biết’, mà còn là thành phần hiện tượng của dữ liệu xúc giác. Chúng tạo ra mô hình của các hiện tượng xúc giác, giống như ánh sáng làm nổi bật cấu hình của một bề mặt có thể nhìn thấy [tr.368].40 Độ mịn không phải là tập hợp các áp lực tương tự, mà là cách mà một bề mặt sử dụng thời gian mà chúng ta dành cho việc khám phá bằng xúc giác hoặc điều chỉnh chuyển động của bàn tay chúng ta. Phong cách của những điều chỉnh này đặc trưng hóa rất nhiều chế độ xuất hiện của hiện tượng xúc giác, không thể quy giản về nhau và không thể suy ra từ một cảm giác xúc giác cơ bản. Có những hiện tượng Oberflächen Tastungen ‘chạm bề mặt’ trong đó một vật thể xúc giác hai chiều được đưa ra để chạm vào và ít nhiều chống lại sự xâm nhập, môi trường xúc giác ba chiều, tương tự như các vùng màu, ví dụ như luồng không khí hoặc nước mà chúng ta cho phép chảy qua tay mình—và cũng có tính Durchtastete Flächen trong suốt xúc giác. Độ ẩm, độ nhờn và độ dính thuộc về một lớp cấu trúc phức tạp hơn.41 Khi chạm vào một mảnh gỗ khắc, lập tức ta phân biệt được vân gỗ do cấu trúc tự nhiên của nó khác cấu trúc nhân tạo mà người thợ chạm tạo ra, giống như tai phân biệt được một nốt nhạc từ một tập hợp các âm thanh.42 Ở đây có nhiều cấu trúc khác nhau của chuyển động khám phá, các hiện tượng tương ứng không thể được coi là tập hợp ấn tượng xúc giác cơ bản, vì các ấn tượng thành phần thậm chí không được cung cấp cho đối tượng: tôi chạm vào mảnh vải lanh hoặc cái bàn chải, giữa các sợi lông của bàn chải và các sợi của vải lanh, không có một khoảng trống xúc giác, mà là một không gian xúc giác không có vật chất, một nền xúc giác.43
Hiện tượng xúc giác phức tạp thực sự khó có thể phân tích được, vì những lý do tương tự, cũng không thể phân tích được về mặt lý thuyết, và nếu chúng ta cố gắng định nghĩa độ cứng hay độ mềm, độ thô ráp hay độ mịn, cát hay mật ong như những quy luật chi phối sự phát triển của trải nghiệm xúc giác, thì vẫn cần phải bao gồm trong phần sau tri thức về các yếu tố mà quy luật ấy điều phối. Người chạm vào và nhận ra cái thô ráp và cái mịn màng không đặt ra các yếu tố của chúng hoặc mối quan hệ giữa các yếu tố đó, cũng không suy nghĩ về chúng một cách triệt để. Không phải ý thức chạm vào hay cảm nhận, mà là bàn tay, và bàn tay, như Kant nói, là ‘một [tr.369] bộ não bên ngoài của con người’.44 Trong kinh nghiệm thị giác, đẩy sự khách thể hóa đi xa hơn kinh nghiệm xúc giác, ít nhất là thoạt nhìn, chúng ta có thể tự huyễn hoặc rằng mình cấu thành thế giới, bởi vì nó trình bày cho ta một cảnh tượng trải rộng trước mặt ở một khoảng cách nhất định, và cho chúng ta ảo tưởng về việc hiện diện ngay lập tức ở khắp mọi nơi và không ở đâu cả. Mặt khác, kinh nghiệm xúc giác bám vào bề mặt cơ thể chúng ta; chúng ta không thể trải nó ra trước mặt, và nó không bao giờ thực sự trở thành một đối tượng. Tương ứng, với tư cách là chủ thể của xúc giác, tôi không thể tự huyễn hoặc rằng tôi ở khắp mọi nơi và không ở đâu cả; trong trường hợp này, tôi không thể quên rằng chính qua cơ thể mình mà tôi tiếp xúc với thế giới, và trải nghiệm xúc giác diễn ra ‘phía trước’ tôi, chứ không tập trung vào tôi. Không phải tôi chạm vào, mà là cơ thể tôi; khi tôi chạm, tôi không nghĩ đến tính đa dạng, mà đôi tay tôi khám phá lại một phong cách nhất định, vốn là một phần tiềm năng vận động của chúng, và đây là điều chúng ta muốn nói khi đề cập đến trường tri giác. Tôi chỉ có thể chạm một cách hiệu quả nếu hiện tượng đó tìm thấy sự cộng hưởng bên trong tôi, nếu nó phù hợp với một bản chất nhất định của ý thức tôi, và nếu cơ quan tiếp nhận nó được đồng bộ hóa với nó. Nhất tính và đồng nhất tính của hiện tượng xúc giác không xuất hiện thông qua bất kỳ sự tổng hợp nhận thức nào trong khái niệm, mà được xây dựng dựa trên nhất tính và đồng nhất tính của cơ thể như một tổng thể hiệp đồng. ‘Vào ngày đứa trẻ sử dụng bàn tay của mình như một công cụ duy nhất để nắm bắt, nó cũng trở thành một công cụ duy nhất để chạm vào’.45 Tôi không chỉ sử dụng các ngón tay và toàn bộ cơ thể mình như một cơ quan duy nhất, mà còn, nhờ sự thống nhất này của cơ thể, các tri giác xúc giác thu được thông qua một cơ quan được chuyển dịch ngay lập tức sang ngôn ngữ của phần còn lại; ví dụ, sự tiếp xúc của lưng hoặc ngực chúng ta với vải lanh hoặc len vẫn còn trong trí nhớ dưới dạng tiếp xúc bằng tay,46 và có thể nói một cách tổng quát hơn rằng, trong hồi tưởng, chúng ta có thể chạm vào một vật thể bằng các bộ phận cơ thể mà thực tế chưa bao giờ tiếp xúc với nó.47 Do đó, mỗi lần tiếp xúc của một vật thể với một phần cơ thể khách quan của chúng ta thực chất là một lần tiếp xúc với toàn bộ cơ thể hiện tượng hiện tại hoặc khả thể. Đó là cách mà tính bất biến của một vật thể xúc giác có thể xuất hiện thông qua [tr.370] các biểu hiện khác nhau của nó. Nó là một tính bất biến-đối với-cơ thể -tôi, một bất biến trong toàn bộ hành vi của nó. Cơ thể được đưa đến trải nghiệm xúc giác bởi tất cả các bề mặt và tất cả các cơ quan của nó cùng một lúc, và mang theo một cấu trúc điển hình nhất định của ‘thế giới’ xúc giác.
Giờ đây, chúng ta có thể tiếp cận việc phân tích sự vật như một thực thể liên giác quan. Sự vật được thể hiện qua thị giác [đĩa mặt trăng nhợt nhạt] hoặc xúc giác [hộp sọ của tôi, như tôi có thể cảm nhận khi chạm vào nó], và vẫn giữ nguyên như vậy đối với chúng ta qua một loạt trải nghiệm, không phải là một quale phẩm chất tồn tại thực sự, cũng không phải là khái niệm hay ý thức về một thuộc tính khách quan như vậy, mà là những gì được khám phá hoặc tiếp nhận bởi ánh nhìn hoặc chuyển động của chúng ta, một câu hỏi mà những sự vật này cung cấp một câu trả lời hoàn toàn thích hợp. Đối tượng được thể hiện qua ánh nhìn hoặc xúc giác khơi gợi một ý định vận động nhất định, không hướng đến chuyển động của chính cơ thể mà từ đó, như thể, những chuyển động ấy được treo lơ lửng. Và chừng nào bàn tay tôi biết được độ cứng và độ mềm, và ánh mắt tôi biết được ánh sáng của mặt trăng, thì đó là một cách nhất định để kết nối với hiện tượng và giao tiếp với nó. Độ cứng và độ mềm, độ nhám và độ mịn, ánh trăng và ánh nắng mặt trời, hiện diện trong ký ức của chúng ta, không phải chủ yếu như những nội dung cảm giác, mà như những kiểu cộng sinh nhất định, những cách thức nhất định mà thế giới bên ngoài xâm chiếm chúng ta và những cách thức nhất định mà chúng ta đối phó với sự xâm chiếm này, và ký ức ở đây chỉ đơn thuần giải phóng khuôn khổ của tri giác khỏi nơi nó bắt nguồn. Nếu các hằng số của mỗi giác quan được hiểu như vậy, thì câu hỏi về việc định nghĩa thực thể liên giác quan mà chúng hợp nhất thành như một tập hợp các thuộc tính ổn định hay như khái niệm về tập hợp này, sẽ không nảy sinh. Các ‘thuộc tính’ cảm giác của một vật thể cùng nhau tạo thành một và cùng một vật thể, giống như ánh nhìn, xúc giác và tất cả các giác quan khác của tôi cùng nhau là sức mạnh của một và cùng một cơ thể được tích hợp vào một và cùng một hành động. Bề mặt mà tôi sắp nhận ra là bề mặt của chiếc bàn, khi nhìn thoáng qua, đã thôi thúc tôi tập trung vào nó, và đòi hỏi những chuyển động hội tụ sẽ ban cho nó khía cạnh ‘thực’ của nó. Tương tự, bất kỳ vật thể nào được trình bày cho một giác quan đều tự gợi lên hoạt động hài hòa của tất cả các giác quan khác. Tôi nhìn thấy màu sắc bề mặt bởi vì tôi có một trường thị giác, và bởi vì sự sắp xếp của trường đó dẫn ánh nhìn của tôi đến bề mặt đó—tôi tri giác một vật thể bởi vì tôi có một trường tồn tại và bởi vì mỗi hiện tượng, [tr.371] khi xuất hiện, thu hút toàn bộ cơ thể tôi như một hệ thống năng lực tri giác về phía trường đó. Tôi chạy xuyên qua các hình ảnh và đạt đến màu sắc thực sự hoặc hình dạng thực sự khi trải nghiệm của tôi đạt đến độ rõ nét tối đa, bất chấp việc Berkeley có thể phản bác rằng một con ruồi sẽ nhìn thấy cùng một vật thể khác nhau hoặc một kính hiển vi mạnh hơn sẽ biến đổi nó: những hình ảnh khác nhau này đối với tôi là những hình ảnh của một cảnh tượng thực sự nhất định, trong đó cấu hình được tri giác, với mức độ rõ nét đủ, đạt đến độ phong phú tối đa của nó.48 Tôi có các vật thể thị giác bởi vì tôi có một trường thị giác trong đó độ phong phú và độ rõ nét tỷ lệ nghịch với nhau, và bởi vì hai yêu cầu này, mỗi yêu cầu được xem xét riêng lẻ có thể được đưa đến vô cùng, khi được kết hợp lại, tạo ra một đỉnh cao nhất định và sự cân bằng tối ưu trong quá trình tri giác. Tương tự như vậy, điều mà tôi gọi là trải nghiệm về sự vật hay về thực tại—không chỉ là thực tại dành cho thị giác hay xúc giác, mà là một thực tại tuyệt đối—chính là sự cùng tồn tại trọn vẹn của tôi với hiện tượng, vào thời điểm nó đạt đến mức độ biểu đạt tối đa về mọi mặt, và ‘dữ liệu của các giác quan khác nhau’ được hướng về cực điểm này, vì ‘mục đích’ của tôi khi nhìn qua kính hiển vi dao động quanh một ‘mục tiêu’ nổi bật. Tôi không có ý định gán thuật ngữ ‘sự vật thị giác’ cho một hiện tượng, giống như các vùng màu, vốn không thể hiện khả năng hiển thị tối đa thông qua các trải nghiệm khác nhau mà tôi có về nó, hoặc giống như bầu trời, xa xôi và mỏng manh ở đường chân trời, không định vị và lan tỏa ở đỉnh điểm, cho phép bản thân bị ảnh hưởng bởi các cấu trúc gần nhất mà không tạo ra bất kỳ cấu hình nào của riêng mình đối lập với chúng. Nếu một hiện tượng—ví dụ, một sự phản chiếu hay một cơn gió nhẹ—chỉ tác động đến một giác quan của tôi, thì nó chỉ là một ảo ảnh, và nó sẽ chỉ gần với sự tồn tại thực sự nếu, bằng một cách nào đó, nó có khả năng giao tiếp với các giác quan khác của tôi, giống như gió, ví dụ, khi nó thổi mạnh và có thể nhìn thấy trong sự hỗn loạn mà nó gây ra ở vùng nông thôn xung quanh. Cézanne tuyên bố rằng một bức tranh thậm chí còn chứa đựng cả mùi hương của phong cảnh.49 Ông muốn nói rằng sự sắp xếp màu sắc trên vật thể - và trong tác phẩm nghệ thuật, nếu nó nắm bắt được toàn bộ vật thể - tự nó biểu thị tất cả các phản ứng sẽ được gợi ra thông qua cách nắm bắt của các giác quan còn lại; và một vật thể sẽ không có màu sắc này nếu nó không có hình dạng này, các đặc tính xúc giác này, kiểu cộng hưởng này, mùi hương này, vả vật thể là sự trọn vẹn tuyệt đối mà cuộc tồn tại không chia cắt của tôi chiếu rọi trước chính nó.
Sự thống nhất của sự vật vượt ra ngoài mọi thuộc tính cố định của nó không phải là một nền tảng, một X trống rỗng, một chủ thể trong đó các thuộc tính tồn tại, mà là điểm nhấn độc nhất vô nhị được tìm thấy trong mỗi thuộc tính đó, cách tồn tại độc nhất vô nhị mà chúng là biểu hiện bậc hai. Ví dụ, tính dễ vỡ, độ cứng, độ trong suốt và âm vang của thủy tinh đều thể hiện một cách tồn tại duy nhất. Nếu một người bệnh nhìn thấy ma quỷ, anh ta đồng thời nhìn thấy mùi, ngọn lửa và khói của nó, bởi vì nhất tính có ý nghĩa ‘ma quỷ’ chính là bản chất nồng nặc, lửa và lưu huỳnh đó. Có một biểu tượng trong sự vật liên kết mỗi phẩm chất cảm giác với phần còn lại. Nhiệt đi vào trải nghiệm như một loại rung động của sự vật: mặt khác, với màu sắc, dường như sự vật bị đẩy ra ngoài bản thân nó, và theo cách tiên nghiệm, một vật cực nóng sẽ chuyển sang màu đỏ, vì chính sự rung động quá mức của nó khiến nó bùng cháy.50 Sự truyền đạt các thông tin cảm giác trước mắt hoặc dưới tay chúng ta, có thể nói là một ngôn ngữ tự dạy, và trong đó ý nghĩa được ẩn giấu bởi chính cấu trúc của các dấu hiệu, và đây là lý do tại sao lại có thể nói theo nghĩa đen rằng các giác quan của chúng ta đặt câu hỏi cho sự vật và sự vật trả lời chúng. ‘Sự xuất hiện khả giác là cái Kundgibt tiết lộ, và thể hiện như vậy những gì nó không phải là chính nó’.51 Chúng ta hiểu sự vật như chúng ta hiểu một loại hành vi mới, tức là không phải thông qua bất kỳ hoạt động trí tuệ nào của sự bao hàm, mà bằng cách tự mình tiếp nhận phương thức tồn tại mà các dấu hiệu quan sát được phác họa trước mắt chúng ta. Một hình thức hành vi phác thảo một cách thức nhất định để đối xử với thế giới. Tương tự như vậy, khi các sự vật tương tác thì mỗi sự vật đều được đặc trưng bởi một loại tiên nghiệm mà nó luôn trung thành trong mọi cuộc chạm trán với thế giới bên ngoài. Ý nghĩa của một sự vật cư ngụ trong chính sự vật đó như linh hồn cư ngụ trong thể xác vậy: nó không nằm sau vẻ bề ngoài. Ý nghĩa của cái gạt tàn - ít nhất là ý nghĩa toàn thể và riêng biệt của nó [tr.373], như được thể hiện trong tri giác - không phải là một ý niệm nhất định về cái gạt tàn điều phối các khía cạnh cảm giác của nó và chỉ có thể tiếp cận được bằng lý trí, nó làm cho cái gạt tàn sống động, và hiển nhiên được thể hiện trong đó. Đó là lý do tại sao chúng ta nói rằng trong tri giác, sự vật được trao cho chúng ta ‘trực tiếp’, hay ‘bằng xương bằng thịt’. Trước và độc lập với những người khác, sự vật đạt được phép màu của sự biểu hiện: một thực tại bên trong tự bộc lộ ra bên ngoài, một ý nghĩa hiện xuống với thế giới và bắt đầu tồn tại ở đó, và chỉ có thể được hiểu đầy đủ khi đôi mắt tìm kiếm nó ở chính vị trí của nó. Như vậy, sự vật có mối tương quan với thân thể tôi và, nói một cách tổng quát hơn, với sự tồn tại của tôi, mà thân thể tôi chỉ là cấu trúc ổn định của nó. Nó được hình thành trong sự nắm giữ mà thân thể tôi nắm giữ; trước hết nó không phải là một ý nghĩa cho sự hiểu biết, mà là một cấu trúc có thể được cơ thể kiểm tra, và nếu chúng ta cố gắng mô tả thực tại như nó xuất hiện với chúng ta trong kinh nghiệm tri giác, thì chúng ta thấy nó được phủ lên bởi các thuộc tính nhân học. Mối quan hệ giữa các sự vật hoặc các khía cạnh của sự vật luôn có thân thể của chúng ta làm phương tiện, toàn bộ tự nhiên là bối cảnh của cuộc sống của chính chúng ta, hoặc kẻ đối thoại của chúng ta trong một dạng đối thoại nào đó. Đó là lý do tại sao cuối cùng chúng ta không thể hình dung bất cứ điều gì không được tri giác hoặc khả thể tri giác. Như Berkeley nói, ngay cả một sa mạc chưa được khám phá cũng có ít nhất một kẻ quan sát nó, đó là chính tôi khi tôi nghĩ về nó, tức là khi tôi tri giác nó trong kinh nghiệm tinh thần thuần túy. Sự vật không thể tách rời khỏi kẻ tri giác nó, và không bao giờ thực sự trong tự thân bởi vì những biểu hiện của nó chính là sự tồn tại của chúng ta, và bởi vì nó nằm ở đầu kia của tầm nhìn hoặc ở điểm kết thúc của một sự khám phá giác quan, thứ đã ban cho nó tính nhân văn. Đến mức độ này, mọi tri giác đều là một sự giao tiếp hoặc một sự kết nối, là sự tiếp nhận hoặc hoàn thiện của chúng ta đối với một ý định bên ngoài nào đó, hoặc mặt khác, là sự biểu hiện trọn vẹn bên ngoài bản thân chúng ta về năng lực tri giác và là cuộc giao hợp, có thể nói như vậy, giữa cơ thể chúng ta với sự vật. Có một thực tế là điều này có thể chưa được nhận ra sớm hơn là do bất kỳ nhận thức nào về thế giới tri giác cũng đều bị cản trở bởi những định kiến phát sinh từ tư duy khách quan.
Chức năng của tư duy khách quan là quy giản tất cả các hiện tượng chứng minh sự thống nhất giữa chủ thể và thế giới, đặt vào đó ý niệm rõ ràng về đối tượng như là trong tự thân nó và chủ thể là ý thức thuần túy. Do đó, nó cắt đứt các mối liên hệ kết nối vật thể và chủ thể hiện thân [tr.374], chỉ còn lại các phẩm chất cảm giác tạo nên thế giới của chúng ta - loại trừ các phương thức xuất hiện mà chúng ta đã mô tả, - và tốt hơn hết là các phẩm chất thị giác, bởi vì chúng tạo ấn tượng về tính tự chủ, và còn bởi vì chúng ít liên kết trực tiếp với cơ thể chúng ta hơn và trình bày cho chúng ta một vật thể hơn là đưa chúng ta vào một bầu không khí. Nhưng trên thực tế, tất cả mọi thứ đều là sự cụ thể hóa của một bối cảnh, và bất kỳ tri giác rõ ràng nào về một vật thể đều tồn tại nhờ vào sự giao tiếp trước đó với một bầu không khí nhất định. Chúng ta không phải là ‘một tập hợp mắt, tai và các cơ quan xúc giác với các hình chiếu não bộ của chúng… Cũng như tất cả các tác phẩm văn học… chỉ là những trường hợp cụ thể của các hoán vị có thể có của các âm thanh tạo nên ngôn ngữ và các dấu hiệu theo nghĩa đen của chúng, thì các phẩm chất hoặc cảm giác đại diện cho các yếu tố tạo nên thơ ca vĩ đại của cái Umwelt thế giới chúng ta. Nhưng chắc chắn rằng, cũng giống như kẻ chỉ biết âm thanh và chữ cái sẽ không hiểu được văn học, và sẽ bỏ lỡ không chỉ bản chất cuối cùng của nó mà còn mọi thứ về nó, thì thế giới không phải là thứ có sẵn và mọi thứ không thể tiếp cận được đối với những người coi ‘cảm giác’ là thứ có sẵn.’52 Cái được tri giác không nhất thiết là một đối tượng hiện diện trước mắt tôi như một mảnh tri thức cần được tiếp thu, nó có thể là một ‘nhất tính về giá trị’ chỉ hiện diện với tôi một cách thực tế. Nếu một bức tranh bị gỡ bỏ khỏi phòng khách, chúng ta có thể nhận thấy rằng đã có một sự thay đổi mà không thể nói rõ đó là gì. Tôi tri giác mọi thứ thuộc về môi trường của mình, và môi trường của tôi bao gồm ‘mọi thứ mà sự tồn tại hay không tồn tại, bản chất hay sự thay đổi của chúng đều có ý nghĩa thực tiễn đối với tôi’;53 cơn bão chưa ập đến, những dấu hiệu của nó tôi thậm chí không thể liệt kê và tôi thậm chí không thể dự đoán được, nhưng tôi đã ‘lo lắng’ và chuẩn bị sẵn sàng cho nó—vùng ngoại vi của trường thị giác mà chủ thể cuồng loạn không nắm bắt được một cách rõ ràng, nhưng dù sao nó cũng cùng quyết định chuyển động và định hướng của anh ta—sự tôn trọng của những kẻ khác, hay tình bạn trung thành mà tôi coi là điều hiển nhiên, nhưng dù sao chúng vẫn hiện hữu đối với tôi, bởi vì chúng khiến tôi về mặt đạo đức trở nên lơ lửng giữa không trung khi tôi bị tước đoạt mất chúng.54 Tình yêu hiện hữu trong những bông hoa do Félix de Vandenesse chuẩn bị cho Madame de Mortsauf, rõ ràng như trong một cái vuốt ve: ‘Tôi [tr.375] nghĩ rằng màu sắc và tán lá có một sự hài hòa và một chất thơ hiện lên trong sự hiểu biết bằng cách làm say đắm ánh mắt, giống như những giai điệu âm nhạc đánh thức vô số ký ức trong trái tim yêu thương và được yêu thương. Nếu màu sắc là ánh sáng được sắp xếp, chẳng lẽ nó không có ý nghĩa gì sao, giống như các sự kết hợp khác nhau của không khí vậy… Tình yêu có dấu hiệu riêng của nó và nữ bá tước đã bí mật giải mã được điều đó. Nàng nhìn tôi bằng ánh mắt sắc bén, giống như tiếng kêu của một người bệnh khi bị chạm vào vết thương: nàng vừa bối rối vừa thích thú.’ Những bông hoa rõ ràng là một bó hoa tình yêu, nhưng không thể nói được điều gì trong chúng tượng trưng cho tình yêu, và đó thậm chí là lý do tại sao bà de Mortsauf có thể nhận chúng mà không vi phạm lời thề của mình. Không có cách nào hiểu được chúng ngoài việc nhìn vào chúng, nhưng đối với người nhìn, chúng nói lên ý nghĩa của chúng. Ý nghĩa của chúng là dấu vết của một sự tồn tại, có thể đọc được và hiểu được đối với một sự tồn tại khác. Tri giác tự nhiên không phải là một khoa học, nó không đặt ra những điều mà khoa học nghiên cứu, nó không tạo ra khoảng cách để quan sát, mà sống cùng với chúng; đó là ‘quan điểm’ hay ‘niềm tin cơ bản’ ràng buộc chúng ta với thế giới như với quê hương mình, và sự hiện hữu của những gì được tri giác là hiện hữu tiền định mà toàn bộ sự tồn tại của chúng ta hướng tới.
____________________________
(Còn nữa…)
Nguồn: Merleau-Ponty, Maurice (1945). Phenomenology of Perception, Translated by Colin Smith, from Phénomènologie de la perception published 1945 by Gallimard, Paris. English edition first published 1962 by Routledge & Kegan Paul.
Tác giả: Maurice Jean Jacques Merleau-Ponty, 14 tháng 3 năm 1908 - 3 tháng 5 năm 1961, là một nhà triết học hiện tượng luận người Pháp, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Edmund Husserl và Martin Heidegger. Việc tạo dựng ý nghĩa trong trải nghiệm của con người là mối quan tâm chính của ông và ông viết về tri giác, nghệ thuật và chính trị. Ông là thành viên ban biên tập của Les Temps modernes, tạp chí cánh tả do Jean-Paul Sartre thành lập năm 1945. Cốt lõi của triết học Merleau-Ponty là lập luận bền vững cho vai trò nền tảng của tri giác trong việc nhận thức thế giới cũng như tương tác với thế giới. Giống như các nhà hiện tượng luận lớn khác, Merleau-Ponty thể hiện những hiểu biết sâu sắc về triết học của mình trong các bài viết về nghệ thuật, văn học, ngôn ngữ học và chính trị. Ông là nhà hiện tượng luận lớn duy nhất của nửa đầu thế kỷ XX tham gia sâu rộng vào các ngành khoa học và đặc biệt là với tâm lý học mô tả. Chính nhờ sự tham gia này mà các bài viết của ông đã trở nên có ảnh hưởng trong dự án tự nhiên hóa hiện tượng luận, trong đó các nhà hiện tượng luận sử dụng các kết quả của tâm lý học và khoa học nhận thức. Merleau-Ponty nhấn mạnh cơ thể là địa điểm chính để nhận biết thế giới, một sự điều chỉnh đối với truyền thống triết học lâu đời về việc coi ý thức là nguồn gốc của tri thức, và kiên trì rằng cơ thể và cái mà nó tri nhận được không thể tách rời nhau. Việc trình bày rõ ràng về tính ưu việt của hiện thân đã khiến ông rời xa hiện tượng luận để hướng tới cái mà ông gọi là ‘hữu thể luận gián tiếp’ hay hữu thể luận ‘xác thịt của thế giới’(la chair du monde), trong tác phẩm cuối cùng và chưa hoàn thiện của ông, Le visible et l'invisible Hữu hình và Vô hình, và bài luận xuất bản cuối cùng của anh ấy, L'Œil et l'Esprit Cặp mắt và Tinh thần. Trong tác phẩm trước đó của mình, Merleau-Ponty ủng hộ chủ nghĩa cộng sản Liên Xô trong khi vẫn chỉ trích các chính sách của Liên Xô và Marx luận nói chung, theo lập trường hoài nghi mà ông gọi là Marx luận phương Tây. Sự tán thành của ông đối với các phiên tòa và trại tù ở Liên Xô đã được xuất bản với tên Humanisme et terreur Nhân đạo và Khủng bố vào năm 1947, mặc dù sau đó ông đã tố cáo sự khủng bố của Liên Xô là đi ngược lại với mục đích nhân đạo tự xưng của cách mạng.
Notes
26 Koffka, Principles of Gestalt Psychology, pp. 255 and ff. See La Structure du Comportement, pp. 108 and ff.
27 Wesenskoexistenz, Gelb, Farbenkonstanz, p. 671.
28 Katz, Farbwelt, p. 36.
29 Ibid., pp. 379–81.
30 Ibid., p. 213.
31 Ibid., p. 456.
32 Ibid., p. 382.
33 Ibid., p. 261.
34 Von Hornbostel, Das Räumliche Hören.
35 Werner, Grundfragen der Intensitätspsychologie, pp. 68 and ff. Fischel, Transformationserscheinungen bei Gewichtshebungen, pp. 342 and ff.
36 See Katz, Der Aufbau der Tastwelt, p. 58.
37 Ibid., p. 62.
38 Ibid., p. 20.
39 Ibid.
40 See Katz, Der Aufbau der Tastwelt, p. 58.
41 Ibid., pp. 24–35.
42 Ibid., pp. 38–9.
43 Ibid., p. 42.
44 Quoted without reference by Katz, ibid., p. 4.
45 Cf. Katz, Der Aufbau der Tastwelt, p. 160.
46 Ibid., p. 46.
47 Ibid., p. 51.
48 Schapp, Beiträge zur
Phänomenologie der Wahrnehmung, pp. 59, ff.
49 J. Gasquet, Cézanne, p. 81.
50. Nhất tính này của các trải nghiệm giác quan dựa trên sự tích hợp của chúng trong một đời sống duy nhất, mà nhờ đó chúng trở thành bằng chứng và biểu tượng hữu hình. Thế giới được tri giác không chỉ là một hệ thống các biểu tượng của mỗi giác quan xét theo các giác quan khác, mà còn là một tập hợp các biểu tượng của đời sống con người, như được chứng minh bởi ‘ngọn lửa’ của đam mê, ‘ánh sáng’ của tinh thần và rất nhiều ẩn dụ và thần thoại khác. H. Conrad-Martius, Realontologie, tr. 302.
51 H. Conrad-Martius, ibid., p. 196. The same author (Zur Ontologie und Erscheinungslehre der realen Aussenwelt) speaks of a Selbstkundgabe of the object (p. 371).
52 Scheler, Der
Formalismus in der Ethik und die materiale Wertethik, pp. 149–51.
53 Ibid., p. 140.
54 Ibid.
