Maurice Merleau-Ponty
Người dịch: Hà Hữu Nga
[Tr.127] Bệnh nhân hoặc hình dung ra công thức lý tưởng cho chuyển động, hoặc anh ta lao vào những nỗ lực mù quáng để thực hiện nó, trong khi đối với người bình thường, mọi chuyển động đều không thể tách rời, là chuyển động và ý thức về chuyển động. Điều này có thể được diễn đạt bằng cách nói rằng đối với người bình thường, mọi chuyển động đều có một nền tảng, và chuyển động cùng nền tảng của nó là ‘những khoảnh khắc của một tổng thể tính duy nhất’.26 Nền tảng của chuyển động không phải là một tái hiện được liên kết hoặc gắn kết bên ngoài với chính chuyển động, mà là nội tại trong chuyển động, truyền cảm hứng và duy trì nó ở mọi thời điểm. Việc lao vào hành động, từ quan điểm của chủ thể, là một cách độc đáo để liên hệ bản thân với đối tượng, và ngang hàng với tri giác. Do đó, sự khác biệt giữa chuyển động trừu tượng và cụ thể được làm sáng tỏ: nền tảng của chuyển động cụ thể là thế giới như đã cho sẵn, trong khi nền tảng của chuyển động trừu tượng được xây dựng lên. Khi tôi ra hiệu cho người bạn đến gần hơn, thì ý hướng của tôi không phải là một suy nghĩ được chuẩn bị sẵn trong tôi và tôi không cảm nhận được tín hiệu trong cơ thể mình. Tôi vẫy tay khắp thế giới, tôi vẫy tay về phía đó, nơi bạn tôi đang ở; Khoảng cách giữa chúng tôi, sự đồng ý hay từ chối của anh ấy được đọc ngay lập tức trong cử chỉ của tôi; không có sự nhận thức nào theo sau bởi một chuyển động, vì cả hai tạo thành một hệ thống thay đổi như một tổng thể. Ví dụ, khi nhận ra mình không được thuận theo, tôi thay đổi cử chỉ, vậy là ở đây, chúng ta không có hai hành vi ý thức riêng biệt. Điều xảy ra là tôi thấy sự không sẵn lòng của đối tác, và cử chỉ thiếu kiên nhẫn của tôi xuất hiện từ tình huống này mà không có bất kỳ suy tư can thiệp nào.27 Nếu sau đó tôi thực hiện chuyển động ‘tương tự’, nhưng không có bất kỳ đối tác hiện tại hoặc thậm chí tưởng tượng nào trong tâm trí, và coi nó như ‘một tập hợp chuyển động tự thân’;28 tức là, nếu tôi thực hiện động tác ‘gập’ cẳng tay so với cánh tay trên, với động tác ‘ngửa’ cánh tay và ‘gập’ các ngón tay, thì cơ thể tôi, mà một [tr.128] khoảnh khắc trước đó là phương tiện của chuyển động, giờ đây trở thành mục đích của nó; dự án vận động của nó không còn hướng tới ai đó trong thế giới nữa, mà hướng tới cẳng tay, cánh tay trên, và các ngón tay tôi; và nó hướng tới họ, thêm nữa, trong chừng mực họ có khả năng thoát khỏi sự ràng buộc của mình với thế giới đã cho và tạo hình xung quanh tôi thành một tình huống tưởng tượng, hoặc thậm chí trong chừng mực, độc lập với bất kỳ đối tác hư cấu nào, tôi tò mò nhìn vào thiết bị biểu đạt kỳ lạ này và sử dụng nó để giải trí.29
Vận động trừu tượng tạo ra trong không gian toàn vẹn của thế giới nơi vận động cụ thể diễn ra một vùng phản chiếu và chủ thể tính; nó chồng lên không gian vật lý một không gian ảo hoặc không gian con người. Do đó, sự vận động cụ thể là hướng tâm trong khi sự vận động trừu tượng là ly tâm. Vận động cụ thể diễn ra trong lĩnh vực tồn tại hoặc hiện thực, mặt khác, vận động trừu tượng diễn ra trong lĩnh vực ảo hoặc phi tồn tại; cái trước bám vào một bối cảnh nhất định, cái sau loại bỏ bối cảnh của chính nó. Chức năng bình thường làm cho vận động trừu tượng trở nên khả thể là chức năng ‘phóng chiếu’, theo đó chủ thể vận động giữ trước mặt mình một vùng không gian trống trong đó những gì không tồn tại một cách tự nhiên lại có thể mang hình dáng của tồn tại. Người ta biết đến những bệnh nhân có năng lực bị ảnh hưởng ít nghiêm trọng hơn các bệnh nhân Schneider, họ cảm nhận được hình dạng, khoảng cách và vật thể trong chính bản thân mình, nhưng lại không thể lần theo các vật thể để xác định hướng hữu ích từ góc độ hành động, hoặc sắp xếp chúng theo một nguyên tắc nhất định, hoặc nói chung là gán cho khung cảnh không gian những giới hạn theo khuôn khổ con người khiến nó trở thành phạm vi hành động của chúng ta. Ví dụ, những bệnh nhân gặp phải ngõ cụt trong một mê lộ sẽ khó tìm thấy ‘hướng ngược lại’. Nếu đặt một thước kẻ giữa họ và bác sĩ, họ không thể, theo lệnh, phân bổ các vật thể giữa ‘phía họ’ và ‘phía bác sĩ’. Họ rất thiếu chính xác khi chỉ ra trên cánh tay của người khác điểm tương ứng với điểm được kích thích trên chính họ. Dù biết rằng bây giờ là tháng Ba và ngày thứ Hai, nhưng họ sẽ khó nói được tháng trước và ngày hôm trước là gì, mặc dù họ có thể [tr.129] thuộc lòng ngày và tháng theo đúng thứ tự. Họ không có khả năng so sánh số lượng đơn vị có trong hai bó que đặt trước mặt: cùng một que họ có thể đếm hai lần, hoặc gộp một số que từ bó này vào bó kia.30
Lý do là tất cả các thao tác này đều yêu cầu cùng một khả năng để vạch ra ranh giới và phương hướng trong thế giới hiện tại, để thiết lập các đường sức, [Lines of force đường sức, là những đường cong giả định dùng để mô tả hình ảnh, hướng và cường độ của trường lực như điện trường, từ trường, hoặc trọng trường tại mọi điểm; đường tiếp tuyến tại bất kỳ điểm nào trên đường sức chỉ hướng của lực, và mật độ đường sức thể hiện độ lớn của lực - HHN] để giữ vững các quan điểm trong một thế giới, để tổ chức thế giới hiện tại theo các dự án của thời điểm hiện tại, để tích hợp vào bối cảnh địa lý một bối cảnh hành vi, một hệ thống ý nghĩa thể hiện ra bên ngoài hoạt động nội tại của chủ thể. Đối với những bệnh nhân này, thế giới chỉ tồn tại như một thứ có sẵn hoặc đông cứng, trong khi đối với người bình thường, các dự án của họ phân cực thế giới, mang đến một cách kỳ diệu một loạt các dấu hiệu hướng dẫn hành động, giống như các thông báo trong bảo tàng hướng dẫn khách tham quan vậy. Chức năng ‘phóng chiếu’ hoặc ‘triệu vời’ (theo nghĩa kẻ trung gian triệu hồi một người vắng mặt và khiến người đó xuất hiện) cũng là điều làm cho chuyển động trừu tượng trở nên khả thể: bởi vì, để sở hữu cơ thể của tôi một cách độc lập với bất kỳ nhiệm vụ cấp bách nào cần thực hiện; để tận hưởng việc sử dụng nó theo tâm trạng, để mô tả trong không trung một chuyển động chỉ được diễn đạt bằng lời nói hoặc trong khuôn viên của các yêu cầu đạo đức. Tôi phải đảo ngược mối quan hệ tự nhiên giữa cơ thể với môi trường, và sức sản xuất của con người phải tự bộc lộ thông qua mật độ hiện hữu. Chính bằng những thuật ngữ này mà sự rối loạn có thể nhận thấy trong các chuyển động được đề cập có thể được mô tả. Nhưng có thể cho rằng mô tả này (và lời chỉ trích ấy thường được đưa ra đối với phân tâm học)31 chỉ trình hiện cho chúng ta ý nghĩa hoặc bản chất của căn bệnh chứ không phải nguyên nhân của nó.
Người ta có thể bác bẻ rằng khoa học, chờ đợi lời giải thích nhìn sâu vào các hiện tượng để tìm ra hoàn cảnh mà chúng [tr.130] phụ thuộc, theo các phương pháp quy nạp đã được thử nghiệm. Ví dụ, ở đây, chúng ta biết rằng các rối loạn vận động của Schneider có liên quan đến các rối loạn sâu rộng về thị giác, mà đến lượt chúng lại phát sinh từ tổn thương vùng chẩm nằm ở gốc rễ tình trạng của anh ta. Schneider không nhận ra bất kỳ vật thể nào chỉ bằng cách nhìn vào nó. 32 Dữ liệu thị giác của anh ta gần như là những mảng vô định hình.33 Đối với những vật thể không nhìn thấy, anh ta không thể hình thành bất kỳ hình ảnh trực quan nào về chúng.34 Mặt khác, người ta biết rằng các chuyển động ‘trừu tượng’ trở nên khả thể đối với chủ thể với điều kiện anh ta giữ mắt cố định vào chi sẽ thực hiện chúng.35 Do đó, phần còn lại của khả năng vận động có chủ ý được hỗ trợ bởi những gì còn lại của tri thức thị giác. Ở đây, các phương pháp nổi tiếng của Mill có thể cho phép chúng ta kết luận rằng các chuyển động trừu tượng và Zeigen chỉ phụ thuộc vào khả năng tái hiện thị giác, trong khi các chuyển động cụ thể, được bệnh nhân duy trì cũng như các chuyển động bắt chước, nhờ đó anh ta bù đắp cho sự thiếu hụt dữ liệu thị giác của mình, lại phát sinh từ giác quan vận động hoặc xúc giác, điều mà Schneider đã khai thác một cách đáng kể. Như vậy, có vẻ như sự phân biệt giữa chuyển động cụ thể và trừu tượng, giống như sự phân biệt giữa Greifen nắm và Zeigen chỉ, có thể được quy giản về sự phân biệt truyền thống giữa xúc giác và thị giác, và chức năng chiếu hoặc gợi, mà chúng ta đã làm sáng tỏ ở trên, về tri giác và tái hiện thị giác.36
[Tr.131] Trong thực tế, phân tích quy nạp được thực hiện theo phương pháp của Mill là vô ích. Bởi vì sự rối loạn của chuyển động trừu tượng và Zeigen chỉ không chỉ gặp trong các trường hợp mù tâm lý, mà còn ở bệnh nhân tiểu não và trong nhiều rối loạn khác.37 Không có lý do gì để chọn ra chỉ một tương đồng này là quan trọng và sử dụng nó để ‘giải thích’ hành động chỉ trỏ. Trước sự mơ hồ của các sự kiện, người ta phải từ bỏ việc chỉ ghi chép thống kê các sự trùng hợp ngẫu nhiên, và cố gắng ‘hiểu’ mối quan hệ mà chúng tiết lộ. Trong các trường hợp tiểu não, người ta quan sát thấy rằng các kích thích thị giác, khác với kích thích thính giác, chỉ tạo ra các phản ứng vận động không hoàn hảo, nhưng với chúng không có lý do gì để cho là có bất kỳ sự rối loạn cơ bản nào của chức năng thị giác. Không phải vì chức năng thị giác bị thiếu hụt mà các chuyển động chỉ định trở nên bất khả thi, mà ngược lại, vì tư thái Zeigen là bất khả nên các kích thích thị giác chỉ gây ra các phản ứng bộ phận. Phải thừa nhận rằng âm thanh gợi lên một chuyển động nắm bắt, còn nhận thức thị giác thì gợi lên hành động chỉ trỏ. ‘Âm thanh luôn dẫn chúng ta đến nội dung, ý nghĩa đối với chúng ta; mặt khác, trong trình hiện thị giác, chúng ta có thể dễ dàng ‘bỏ qua’ nội dung hơn và rõ rang chúng ta bị thu hút nhiều hơn đến phần không gian nơi đối tượng phải được tìm thấy.’ 38
Khi đó ý nghĩa được định nghĩa ít hơn về phẩm chất không thể diễn tả được về ‘nội dung tinh thần’ của nó, mà là về một cách thức nhất định để trình bày đối tượng của nó, về cấu trúc nhận thức luận của nó có phẩm chất như sự hiện thực hóa cụ thể và, theo ngôn ngữ của Kant, exhibition sự trưng bày. Bác sĩ áp dụng ‘kích thích thị giác’ hoặc ‘kích thích thính giác’ lên bệnh nhân vì tin rằng ông ta đang kiểm tra ‘khả năng cảm nhận thị giác’ hoặc ‘khả năng cảm nhận thính giác’ và lập ra một danh mục các phẩm chất cảm giác tạo nên ý thức (theo ngôn ngữ thực nghiệm luận) hoặc vật chất mà nhận thức có thể sử dụng (theo ngôn ngữ tri thức luận). Bác sĩ và nhà tâm lý học mượn các khái niệm ‘thị giác’ và ‘thính giác’ từ lẽ thường, vốn coi chúng là đơn nghĩa, bởi vì cơ thể chúng ta trên thực tế bao gồm các bộ máy thị giác và thính giác [tr.132] khác biệt về mặt giải phẫu và được cho là tương ứng với các nội dung ý thức có thể tách rời theo một giả thuyết chung về ‘tính bất biến’ 39 thể hiện sự thiếu hiểu biết tự nhiên của chúng ta về chính mình. Nhưng khi được khoa học tiếp nhận và áp dụng một cách có hệ thống, những khái niệm mơ hồ này cản trở nghiên cứu và cuối cùng đòi hỏi phải xem xét lại toàn diện các phạm trù ngây thơ ấy. Trên thực tế, việc đo lường ngưỡng kiểm tra các chức năng trước bất kỳ sự nhận dạng cụ thể nào về các thuộc tính cảm giác và trước sự phát triển của tri thức, cách thức mà chủ thể tạo ra môi trường xung quanh cho mình, hoặc như một cực hoạt động và điểm kết thúc của một hành động chiếm hữu hoặc trục xuất, hoặc như một cảnh tượng và chủ đề về tri thức. Rối loạn vận động trong các trường hợp tiểu não và chứng mù tâm lý chỉ có thể được phối hợp nếu chúng ta xác định cơ sở của chuyển động và thị giác không phải là một tập hợp các thuộc tính cảm giác mà là một cách nhất định để tạo hình thức hoặc cấu trúc cho môi trường của chúng ta. Chính việc sử dụng phương pháp quy nạp này dẫn chúng ta trở lại với những câu hỏi ‘siêu hình’ mà thực chứng luận muốn tránh. Quy nạp chỉ thành công khi nó không bị giới hạn ở việc ghi nhận sự vật là hiện diện hay vắng mặt, với các biến thể đi kèm, và khi nó hình dung và hiểu các sự kiện như được bao hàm trong các ý tưởng không chứa đựng trong chúng. Vấn đề không phải là lựa chọn giữa mô tả về sự rối loạn vốn cung cấp ý nghĩa và giải thích đưa ra nguyên nhân. Hơn nữa, không có giải thích nào không có hiểu biết. Nhưng hãy làm rõ hơn sự phản đối của mình. Khi xem xét kỹ, ta thấy nó có hai khía cạnh.
1. ‘Nguyên nhân’ của một ‘sự kiện tâm lý’ không bao giờ là một ‘sự kiện tâm lý’ khác có thể được bộc lộ bằng quan sát trực tiếp. Ví dụ, tái hiện thị giác không giải thích được chuyển động trừu tượng, vì bản thân nó được trang bị cùng một sức mạnh ném ra một cảnh tượng được bộc lộ trong chuyển động trừu tượng và hành động chỉ trỏ. Giờ đây, sức mạnh này không thuộc về các giác quan, thậm chí không thuộc bất kỳ giác quan nội tại nào. Có thể nói một cách tạm thời rằng nó chỉ được bộc lộ cho một loại phản tư nhất định, chúng ta sẽ xem xét bản chất của nó kỹ hơn sau này. Từ đó suy ra rằng quy nạp tâm lý không chỉ đơn thuần là một danh sách các sự kiện. Tâm lý học không đưa ra lời giải thích của mình bằng cách xác định, trong một tập hợp các [tr.133] sự kiện, tiền đề bất biến và vô điều kiện. Nó hình dung hoặc hiểu các sự kiện theo cùng một cách như quy nạp trong khoa học vật lý, không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận các chuỗi thực nghiệm, mà còn tạo ra các khái niệm có khả năng phối hợp các sự kiện. Đó là lý do tại sao, trong tâm lý học cũng như trong vật lý, không có phép quy nạp nào có thể tận dụng được bất kỳ thí nghiệm quan trọng nào. Vì lời giải thích không được khám phá mà được tạo ra, nên nó không bao giờ được đưa ra cùng với sự kiện, mà luôn luôn chỉ đơn giản là một cách giải thích có thể xảy ra. Chúng ta chỉ áp dụng vào tâm lý học những gì đã chứng minh đầy đủ về quy nạp vật chất,40 và lời phàn nàn đầu tiên của chúng ta là chống lại cách thức thực nghiệm luận trong việc hình dung quy nạp và chống lại các phương pháp của Mill.
2. Bây giờ chúng ta sẽ thấy phản đối đầu tiên này bao hàm cả phản đối thứ hai. Trong tâm lý học, không chỉ thực nghiệm luận phải bị thách thức. Đó là phương pháp quy nạp và tư duy nhân quả nói chung. Đối tượng của tâm lý học không thể được diễn đạt như mối quan hệ giữa hàm số và biến số. Chúng ta hãy làm rõ hai điểm này một cách chi tiết.
(i) Chúng ta nhận thấy rằng các rối loạn vận động của Schneider có liên quan đến sự thiếu hụt tri thức quy mô lớn thu được bằng phương tiện thị giác. Do đó, chúng ta có xu hướng coi chứng mù tâm lý như một dạng đặc biệt của hành vi xúc giác thuần túy, và vì ý thức về không gian cơ thể và chuyển động trừu tượng, vốn hướng đến không gian tiềm năng, gần như hoàn toàn vắng mặt, nên chúng ta có khuynh hướng kết luận rằng chỉ riêng xúc giác không mang lại cho chúng ta trải nghiệm nào về không gian khách quan.41 Như vậy, ta sẽ nói rằng xúc giác tự nó không phải là loại xúc giác tạo nền tảng cho chuyển động, tức là nói rằng nó không phải là loại xác định trước đối tượng đang di chuyển điểm xuất phát và điểm đến một cách đồng thời tuyệt đối. Bệnh nhân cố gắng tự tạo cho mình một kinaesthetic background ‘nền tảng cảm giác vận động’ bằng các vận động chuẩn bị, và thành công trong việc ‘đánh dấu’ vị trí cơ thể của mình ngay từ đầu và bắt đầu chuyển động, tuy nhiên nền tảng cảm giác vận động này rất bấp bênh, và không thể nào sánh được với nền tảng thị giác trong việc liên tục liên hệ chuyển động với các điểm xuất phát và điểm đến của nó trong suốt thời gian chuyển động. Nó bị lệch khỏi quỹ đạo bởi chính chuyển động và cần được khôi phục sau mỗi giai đoạn của chuyển động. Đó là lý do tại sao, như chúng ta có thể nói, các chuyển động trừu tượng của Schneider đã mất đi dòng giai điệu, tại sao chúng được tạo thành từ [tr.134] các mảnh ghép nối tiếp nhau, và tại sao chúng thường ‘trượt khỏi đường ray’. Lĩnh vực thực tiễn mà Schneider thiếu không gì khác ngoài lĩnh vực thị giác.42 Nhưng để có thể biện minh cho việc liên hệ, trong chứng mù tâm lý, vận động với rối loạn thị giác, và ở người bình thường, chức năng phóng chiếu với thị giác như là tiền đề bất biến và vô điều kiện của nó, thì chúng ta phải chắc chắn rằng chỉ có dữ liệu thị giác bị ảnh hưởng bởi căn bệnh và tất cả các điều kiện tiên quyết khác của hành vi, đặc biệt là kinh nghiệm xúc giác, vẫn giữ nguyên như ở người bình thường. Chúng ta có thể tự tin khẳng định điều này không? Ở giai đoạn này, rõ ràng là các sự kiện còn mơ hồ, không có thí nghiệm nào mang tính quyết định và không có lời giải thích nào là cuối cùng.
Khi ta quan sát thấy một người bình thường có khả năng thực hiện các chuyển động trừu tượng khi nhắm mắt, và kinh nghiệm xúc giác của người bình thường đủ để điều khiển vận động, thì người ta luôn có thể phản bác rằng dữ liệu xúc giác của người bình thường đã nhận được cấu trúc khách quan từ dữ liệu thị giác theo quan niệm cũ về giáo dục về các giác quan. Khi ta quan sát thấy một người mù có thể định vị các kích thích trên bề mặt cơ thể và thực hiện các chuyển động trừu tượng—ngoài thực tế là có những ví dụ về các chuyển động chuẩn bị ở người mù, người ta luôn có thể trả lời rằng các liên tưởng thường xuyên đã truyền tải màu sắc chất lượng của ấn tượng vận động vào ấn tượng xúc giác và kết hợp chúng thành một sự kiện gần như đồng thời.43 Thật vậy, nhiều yếu tố trong hành vi của bệnh nhân44 khiến người ta nghi ngờ một số sửa đổi cơ bản về kinh nghiệm xúc giác. Ví dụ, một người có thể biết cách gõ cửa, nhưng anh ta không thể làm như vậy nữa nếu cửa bị che khuất hoặc chỉ đơn giản là ngoài tầm với. Trong trường hợp sau, bệnh nhân không thể thực hiện hành động gõ cửa hoặc mở cửa trong khoảng trống, ngay cả khi mắt anh ta mở và nhìn chằm chằm vào cửa.45 Làm thế nào chúng ta có thể viện dẫn sự suy giảm thị giác ở đây, khi bệnh nhân có tri giác thị giác về đối tượng mà thông thường đủ để điều khiển các chuyển động của anh ta một cách tương đối thỏa đáng? Chẳng phải chúng ta đã làm sáng tỏ một rối loạn cơ bản về xúc giác sao? Rõ ràng, để một vật thể có thể tạo ra chuyển động, nó phải nằm trong phạm vi chuyển động của bệnh nhân [tr.135], và rối loạn ấy bao gồm việc thu hẹp trong phạm vi này, từ nay trở đi chỉ giới hạn ở những vật thể thực sự có thể chạm vào, và loại trừ chân trời xúc giác khả thể bao quanh chúng đối với người bình thường. Cuối cùng, sự thiếu hụt dường như ảnh hưởng đến một chức năng sâu sắc hơn nhiều so với thị giác, sâu sắc hơn cả xúc giác được hình dung như một tập hợp các phẩm chất nhất định. Nó dường như liên quan đến vùng sống còn của chủ thể: sự mở ra thế giới đó có tác dụng làm cho các vật thể hiện đang nằm ngoài tầm với vẫn có giá trị đối với người bình thường; chúng tồn tại đối với anh ta như những thứ có thể chạm vào và là một phần thế giới chuyển động của anh ta. Theo giả thuyết này, khi bệnh nhân quan sát bàn tay và mục tiêu hành động của họ trong suốt quá trình chuyển động,46 chúng ta phải hiểu điều này không chỉ đơn thuần là sự khuếch đại của một quy trình bình thường, bởi vì việc sử dụng thị giác được xem là cần thiết chỉ do sự suy giảm tiềm năng cảm nhận xúc giác. Nhưng, trên bình diện quy nạp nghiêm ngặt, cách diễn giải này, trong đó xúc giác đóng vai trò chủ yếu, vẫn là tùy chọn, và chúng ta luôn có thể thích một cách giải thích khác, giống như Goldstein: bệnh nhân muốn tấn công thì cần một mục tiêu vật chất, chính xác là vì thị giác của họ, vốn không còn đủ để cung cấp một nền tảng vững chắc cho chuyển động. Do đó, không có bằng chứng nào có thể chứng minh một cách dứt khoát rằng trải nghiệm xúc giác của bệnh nhân giống hay không giống với trải nghiệm của người bình thường, và quan niệm của Goldstein, giống như lý thuyết vật lý, luôn có thể được dung hòa với thực tế, với một số giả thuyết phụ trợ. Không thể có một cách diễn giải độc quyền nghiêm ngặt nào trong tâm lý học cũng như trong vật lý học.
Tuy nhiên, nếu xem xét kỹ hơn, chúng ta sẽ thấy rằng bất khả tính của một thí nghiệm mang tính quyết định trong tâm lý học là bởi những lý do đặc biệt. Nó khởi phát từ chính bản chất của đối tượng đang được nghiên cứu, cụ thể là hành vi, và dẫn đến những hệ quả quan trọng. Giữa các lý thuyết, không lý thuyết nào bị loại trừ hoàn toàn hoặc được thực tế chứng minh hoàn toàn, vật lý học vẫn có thể lựa chọn theo mức độ xác suất, tức là theo số lượng sự kiện mà mỗi lý thuyết phối hợp thành công mà không cần phải đưa ra các giả thuyết phụ trợ được xây dựng để đáp ứng nhu cầu của trường hợp đó. Trong tâm lý học, tiêu chí này thiếu vắng: như chúng ta đã thấy, bằng khuôn khổ nhiễu loạn thị giác, không cần giả thuyết phụ trợ nào để [tr.136] giải thích bất khả tính của hành động ‘gõ’ trước cửa. Chúng ta không chỉ không bao giờ đi đến một cách diễn giải duy nhất (thiếu hụt cảm giác xúc giác tiềm năng hoặc thiếu hụt thế giới thị giác), nhưng hơn thế nữa, chúng ta nhất thiết phải xem xét các cách diễn giải có khả năng xảy ra như nhau bởi vì ‘tái hiện thị giác’, ‘chuyển động trừu tượng’ và ‘cảm giác xúc giác tiềm năng’ chỉ là những tên gọi khác nhau cho cùng một hiện tượng trung tâm. Do đó, tâm lý học không ở vị trí giống như vật lý; nghĩa là, bị giới hạn trong xác suất của các phép quy nạp, nó không thể lựa chọn, ngay cả trên cơ sở tính hợp lý, giữa các giả thuyết mà từ quan điểm quy nạp nghiêm ngặt vẫn không tương thích. Để một phép quy nạp, ngay cả khi nó chỉ có thể xảy ra, vẫn còn là một khả tính, thì ‘tái hiện thị giác’ hoặc ‘tri giác xúc giác’ phải là nguyên nhân của chuyển động trừu tượng, hoặc cả hai phải là kết quả của một nguyên nhân khác. Ba hoặc bốn thuật ngữ này phải có thể được xem xét từ bên ngoài và chúng ta phải có khả năng nhận ra các biến thể tương quan. Nhưng nếu chúng không thể được tách biệt, nếu mỗi thuật ngữ đều giả định những thuật ngữ còn lại, thì thất bại liên quan sẽ không phải là thất bại của chủ nghĩa kinh nghiệm hay của những nỗ lực tìm kiếm một thực nghiệm quyết định, mà là thất bại của phương pháp quy nạp hay của tư duy nhân quả trong lĩnh vực tâm lý học. Do đó, cần phải đi đến điểm thứ hai mà chúng ta đã cố gắng nêu ra.
(ii) Nếu, như Goldstein nhận thấy, sự cùng tồn tại của dữ liệu xúc giác với dữ liệu thị giác, trong trường hợp người bình thường, làm thay đổi dữ liệu xúc giác đủ để cho phép chúng cung cấp nền tảng cho chuyển động trừu tượng, thì dữ liệu xúc giác của người bệnh, bị tách rời khỏi sự đóng góp của thị giác, không thể ngay lập tức được đồng nhất với dữ liệu của người bình thường. Dữ liệu xúc giác và thị giác, theo Goldstein, không được đặt cạnh nhau ở người bình thường; từ sự gần gũi của dữ liệu thị giác, dữ liệu xúc giác có được một ‘màu sắc định tính’ mà chúng đã mất đối với Schneider. Ông bổ sung thêm rằng, từ đó suy ra việc nghiên cứu về xúc giác thuần túy là điều không thể đối với người bình thường, và chỉ có rối loạn mới cung cấp một bức tranh về những gì mà trải nghiệm xúc giác khi được quy giản vào bản thân nó mới bao gồm.47 Kết luận này hợp lý, nhưng nó đồng nghĩa với việc khẳng định rằng từ ‘xúc giác’ không có cùng nghĩa khi áp dụng cho người bình thường cũng như người bất thường, và ‘thuần xúc giác’ là một hiện tượng bệnh lý, [tr.137] vốn không phải là một thành phần của trải nghiệm bình thường. Nó còn ngụ ý rằng bệnh tật, bằng cách làm rối loạn chức năng thị giác, đã không bộc lộ bản chất thuần xúc giác, và nó thực sự đã thay đổi toàn bộ trải nghiệm của chủ thể, hoặc, nếu muốn diễn đạt theo cách này, thì ở người bình thường không có trải nghiệm xúc giác và cả trải nghiệm thị giác nữa, mà là một trải nghiệm tích hợp, vốn không thể đô đếm được sự đóng góp của từng giác quan. Những trải nghiệm qua trung gian xúc giác trong chứng mù tâm lý không có điểm chung nào với những trải nghiệm mà xúc giác làm trung gian ở người bình thường, và cả hai tập hợp này đều không thực sự xứng đáng được gọi là dữ liệu ‘xúc giác’. Trải nghiệm xúc giác không phải là một trạng thái riêng biệt có thể được giữ ổn định trong khi trải nghiệm ‘thị giác’ lại được thay đổi nhằm mục đích gán cho mỗi trải nghiệm nguyên nhân riêng của nó, cũng như hành vi không phải là một hàm của các biến số này. Ngược lại, điều đó được giả định trước khi định nghĩa chúng, cũng như mỗi khái niệm đều được giả định trước khi định nghĩa khái niệm kia.48 Mù lòa tâm lý, thiếu cảm giác xúc giác và rối loạn vận động là ba biểu hiện của một rối loạn cơ bản hơn qua đó có thể hiểu chúng rõ hơn và [tr. 138] không phải là ba yếu tố cấu thành của hành vi bệnh lý. Cái tái hiện thị giác, dữ liệu xúc giác và vận động là ba hiện tượng nổi bật rõ rệt trong nhất tính của hành vi. Nhưng do thực tế là chúng cho thấy những biến thể tương quan, khi chúng ta cố gắng giải thích cái này bằng cái kia, nên chúng ta quên mất rằng hành động tái hiện thị giác, như đã được chứng minh trong các trường hợp tiểu não, đã giả định trước cùng một khả năng phóng chiếu như đã thấy trong chuyển động trừu tượng và trong hành động chỉ trỏ, do đó chúng ta mắc lỗi ngụy biện vòng vo. Tư duy quy nạp và nhân quả, bằng cách trao cho thị giác hoặc xúc giác hoặc bất kỳ dữ liệu thực tế nào thứ năng lực phóng chiếu vốn có trong tất cả chúng, che giấu năng lực đó khỏi chúng ta và làm chúng ta mù quáng trước chiều kích hành vi, chính xác là chiều kích mà tâm lý học quan tâm. Trong vật lý học, việc thiết lập một định luật đòi hỏi nhà khoa học phải hình thành ý tưởng, theo đó các sự kiện được phối hợp, và ý tưởng này, vốn không được tìm thấy trong các sự kiện, sẽ không bao giờ được kiểm chứng bằng bất kỳ thực nghiệm nào mang tính kết luận, và sẽ không thể nào hơn được mức có khả năng xảy ra. Nhưng nó vẫn là ý tưởng về một mối liên hệ nhân quả, theo nghĩa mối quan hệ giữa hàm số và biến số. Áp suất khí quyển phải được phát minh ra, nhưng xét cho cùng, nó vẫn là một quá trình thuộc ngôi thứ ba, là chức năng của một số biến số nhất định. Chừng nào hành vi còn là một hình thức, trong đó ‘nội dung thị giác’ và ‘nội dung xúc giác’, cảm giác và vận động chỉ xuất hiện như những khoảnh khắc không thể tách rời, thì nó vẫn không thể tiếp cận được với tư duy nhân quả và chỉ có thể được nắm bắt bởi một loại tư duy khác, loại tư duy nắm bắt đối tượng của nó khi nó hình thành và xuất hiện đối với người trải nghiệm nó, với bầu không khí ý nghĩa bao quanh nó vào thời điểm đó, và cố gắng thâm nhập vào bầu không khí đó để khám phá, đằng sau những sự kiện và triệu chứng rời rạc, toàn bộ hiện hữu của chủ thể khi anh ta bình thường, hoặc sự rối loạn cơ bản khi anh ta là một bệnh nhân.
Chúng ta không thể giải thích sự rối loạn về năng lực vận động trừu tượng theo khuôn khổ mất đi nội dung thị giác, cũng như không thể giải thích chức năng của phóng chiếu xạ bằng sự hiện diện thực tế của những nội dung này. Vì vậy, chỉ có một phương pháp duy nhất dường như vẫn khả thể: đó là tái cấu trúc rối loạn cơ bản bằng cách quay ngược lại từ các triệu chứng không phải với một nguyên nhân có thể quan sát được, mà với một lý do hoặc điều kiện khả tính có thể hiểu được đối với tình trạng sự việc. Nó liên quan đến việc coi chủ thể người như một ý thức không thể giải quyết, hiện diện trọn vẹn trong mọi loại hiện thân của nó. Nếu sự rối loạn không liên quan đến nội dung, thì nó [tr.139] phải liên quan đến hình thức tri thức; nếu tâm lý học không phải là thực nghiệm luận và giải thích, thì nó phải là duy lý luận và phản tư. Cũng giống như hành động đặt tên,49 hành động chỉ trỏ giả định rằng đối tượng, thay vì được tiếp cận, nắm bắt và hấp thụ bởi cơ thể, được giữ ở một khoảng cách và đại diện cho một bức tranh trước mặt bệnh nhân. Plato vẫn cho phép người theo chủ nghĩa kinh nghiệm có quyền chỉ tay vào sự vật, nhưng sự thật là ngay cả cử chỉ im lặng này cũng không thể thực hiện được nếu cái được chỉ ra chưa bị tách rời khỏi sự tồn tại tức thời, sự tồn tại đơn nhất, và được coi là đại diện cho những lần xuất hiện trước đó của nó trong tôi, và những lần xuất hiện đồng thời của nó ở người khác, nói cách khác, được quy cho một phạm trù nào đó và được nâng lên thành vị thế của một khái niệm. Nếu bệnh nhân không còn có thể chỉ vào một phần cơ thể nào đó bị chạm vào, đó là vì anh ta không còn là một chủ thể đối mặt trực tiếp với thế giới khách quan, và không còn có thể giữ một ‘thái độ mang tính khẳng định’. 50 Tương tự như vậy, chuyển động trừu tượng bị đe dọa ở chỗ nó giả định nhận thức về một đối tượng, được thúc đẩy bởi nhận thức đó và là chuyển động tự thân. Thật vậy, nó không được kích hoạt bởi bất kỳ đối tượng tồn tại nào, mà rõ ràng là ly tâm, phác họa trong không gian một ý định tùy tiện có liên quan đến chính cơ thể của mình, biến nó thành một đối tượng thay vì đi xuyên qua nó để liên kết với mọi thứ bằng cách sử dụng nó. Khi đó, nó được khuếch tán với một sức mạnh khách thể hóa, một ‘chức năng biểu tượng’, 51 một ‘chức năng đại diện’, 52 một sức mạnh ‘phóng chiếu’ 53 mà hơn thế, đã hoạt động trong việc hình thành ‘sự vật’. Nó bao gồm việc xử lý dữ liệu giác quan như là đại diện lẫn nhau, và cũng là đại diện tập thể của một ‘eidos’ ‘hình dạng/bản chất/ý niệm/thị hiện’; trong việc gán ý nghĩa cho những dữ liệu này, thổi hồn vào chúng, hệ thống hóa chúng, tập trung nhiều trải nghiệm xung quanh một cốt lõi dễ hiểu, làm sáng tỏ trong chúng một nhất tính có thể nhận dạng được khi nhìn từ các góc độ khác nhau.
Tóm lại, nó bao gồm việc đặt bên dưới dòng chảy của các ấn tượng một yếu tố bất biến mang tính giải thích, và tạo hình cho chất liệu của kinh nghiệm. Giờ đây, không thể khẳng định rằng ý thức có loại sức mạnh này, mà chính nó là sức mạnh đó. Ngay khi có ý thức, và để [tr.140] có thể có ý thức, thì phải có một cái gì đó để ý thức về nó, một đối tượng có tính ý hướng, và ý thức chỉ có thể hướng tới đối tượng này đến mức nó ‘giải hiện thực hóa’ bản thân và tự ném vào nó, chỉ khi nó hoàn toàn nằm trong sự tham chiếu tới… một cái gì đó, chỉ khi nó là một hành động tạo ra ý nghĩa thuần túy. Nếu một hiện hữu là ý thức, thì anh ta không là gì khác ngoài một mạng lưới các ý hướng. Nếu không còn được định nghĩa theo hành động tạo ra ý nghĩa, thì anh ta sẽ trở lại trạng thái của một sự vật, sự vật đó chính xác là cái không biết, cái ngủ yên trong sự ngu dốt tuyệt đối về chính mình và thế giới, do đó không phải là một ‘tự ngã’ thực sự, tức là một thứ ‘cho-nó’, và chỉ có hình thức cá thể hóa không gian-thời gian, sự tồn tại trong chính nó.54 Do đó, ý thức không chấp nhận mức độ. Nếu bệnh nhân không còn tồn tại như một ý thức, thì anh ta phải tồn tại như một sự vật. Hoặc chuyển động là chuyển động cho nó, trong trường hợp đó ‘kích thích’ không phải là nguyên nhân mà là đối tượng có tính ý hướng của nó - hoặc nó tan rã và phân tán trong sự tồn tại tự thân, và trở thành một quá trình khách quan trong cơ thể, mà các giai đoạn của nó liên tiếp nhưng không biết về nhau. Trạng thái đặc biệt của các chuyển động cụ thể trong bệnh tật được giải thích bằng cách xem chúng như những phản xạ theo nghĩa truyền thống. Bàn tay của bệnh nhân chạm vào điểm trên cơ thể nơi con muỗi đậu vì các mạch thần kinh được thiết lập sẵn, chứ không phải sự kích thích, kiểm soát phản ứng. Các hành động được thực hiện trong quá trình làm việc của anh ta được bảo tồn vì chúng phụ thuộc vào các phản xạ có điều kiện đã ăn sâu. Chúng tồn tại bất chấp những khiếm khuyết về tâm lý bởi vì chúng là những chuyển động tự thân. Sự phân biệt giữa chuyển động cụ thể và trừu tượng, giữa Greifen nắm lấy và Zeigen chỉ trỏ, quy về sự phân biệt giữa sinh lý và tâm lý, sự tồn tại tự thân và sự tồn tại cho nó. 55
[Tr.141] Nhưng chúng ta sẽ thấy rằng trên thực tế, sự phân biệt đầu tiên, thay vì bao hàm cả sự phân biệt thứ hai, lại không tương thích với nó. Mọi ‘giải thích sinh lý’ đều có xu hướng trở nên khái quát hóa. Nếu hành động nắm lấy hoặc chuyển động cụ thể được đảm bảo bởi một số mối liên hệ thực tế giữa mỗi điểm trên da và các cơ vận động điều khiển bàn tay, thì khó có thể hiểu tại sao cùng một mạch thần kinh truyền đạt một chuyển động gần như khác nhau đến cùng một cơ lại không đảm bảo hành vi Zeigen chỉ trỏ như nó đảm bảo chuyển động của Greifen nắm lấy. Giữa con muỗi chích vào da và thước kẻ mà bác sĩ ấn vào cùng một điểm, sự khác biệt vật lý không đủ lớn để giải thích tại sao chuyển động nắm bắt lại khả thể, còn hành động chỉ trỏ lại bất khả thể. Hai ‘kích thích’ này chỉ thực sự khác biệt nếu ta xem xét giá trị tình cảm hoặc ý nghĩa sinh học của chúng, và hai phản ứng này chỉ ngừng hòa lẫn vào nhau nếu ta coi Zeigen và Greifen là hai cách liên hệ với đối tượng và hai loại hiện hữu trong thế giới. Nhưng chính xác là điều này không thể thực hiện được một khi ta đã quy giản cơ thể sống về trạng thái của một vật thể. Nếu một khi đã thừa nhận rằng nó có thể là nơi diễn ra các quá trình của ngôi thứ ba, thì không có gì trong hành vi có thể được dành riêng cho ý thức. Cả cử chỉ và chuyển động, vì chúng sử dụng cùng một cơ quan-đối tượng, cùng một dây thần kinh-đối tượng, phải được đặt vào vị trí của chúng trên bản đồ các quá trình vô hình [tr.142] và được đưa vào chất liệu đan xen chặt chẽ của ‘điều kiện sinh lý’. Chẳng phải bệnh nhân, khi làm việc, di chuyển tay về phía một dụng cụ nằm trên bàn, đã dịch chuyển các đoạn cánh tay của mình chính xác như anh ta phải làm để thực hiện chuyển động trừu tượng là duỗi thẳng nó sao? Chẳng phải một cử chỉ hàng ngày liên quan đến một loạt các loại co cơ và dẫn truyền thần kinh sao? Do đó, không thể đặt giới hạn cho giải thích sinh lý. Mặt khác, cũng không thể đặt ra giới hạn cho ý thức. Nếu ta liên hệ hành động chỉ trỏ với ý thức, nếu một khi kích thích không còn là nguyên nhân của phản ứng mà trở thành đối tượng có ý hướng của nó, thì không thể tưởng tượng được rằng nó lại có thể hoạt động như một nguyên nhân thuần túy hoặc chuyển động lại có thể diễn ra một cách mù quáng. Bởi vì nếu những chuyển động ‘trừu tượng’ là có thể, trong đó ý thức về điểm bắt đầu và điểm kết thúc đều hiện diện, thì tại mỗi thời điểm trong cuộc đời, chúng ta phải biết cơ thể mình đang ở đâu mà không cần phải tìm kiếm nó như thể đang tìm một vật thể bị di chuyển khỏi vị trí của nó trong lúc ta vắng mặt.
Do đó, ngay cả những chuyển động ‘tự động’ cũng phải tự thông báo cho ý thức của chúng ta, điều này có nghĩa là trong cơ thể chúng ta không bao giờ có những chuyển động tự thân. Và nếu tất cả không gian khách quan chỉ dành cho ý thức trí tuệ, thì chúng ta phải tìm thấy thái độ tuyệt đối ngay cả trong chính chuyển động nắm lấy.56 Giống như nhân quả sinh lý, việc đạt được tự nhận thức không có điểm khởi đầu. Chúng ta phải hoặc bác bỏ giải thích sinh lý hoặc thừa nhận rằng nó bao hàm tất cả - hoặc phủ nhận ý thức hoặc chấp nhận nó như một thứ toàn diện tính. Chúng ta không thể liên hệ một số chuyển động với cơ chế cơ thể và những chuyển động khác với ý thức. Cơ thể và ý thức không giới hạn lẫn nhau, chúng chỉ có thể song song. Bất kỳ giải thích sinh lý nào cũng được khái quát hóa thành sinh lý cơ học luận, bất kỳ thành tựu nào về tự nhận thức đều trở thành tâm lý học tri thức luận, và sinh lý cơ học luận hoặc tâm lý học tri thức luận đều đưa hành vi xuống cùng một cấp độ đồng nhất và xóa bỏ sự phân biệt giữa chuyển động trừu tượng và cụ thể, giữa Zeigen [tr.143] và Greifen. Sự phân biệt này chỉ có thể tồn tại nếu có nhiều cách để cơ thể là một cơ thể, nhiều cách để ý thức là ý thức. Chừng nào thân thể còn được định nghĩa dựa trên sự tồn tại tự thân, nó sẽ hoạt động đồng nhất như một cỗ máy, và chừng nào tâm trí còn được định nghĩa dựa trên sự tồn tại thuần túy cho nó, thì nó chỉ nhận biết những đối tượng được sắp đặt trước mặt. Do đó, sự phân biệt giữa chuyển động trừu tượng và chuyển động cụ thể không nên bị nhầm lẫn với sự phân biệt giữa thân thể và ý thức; nó không thuộc cùng một chiều kích phản tư, mà chỉ tìm thấy vị trí của nó trong chiều kích hành vi. Các hiện tượng bệnh lý tạo ra những biến đổi trước mắt chúng ta trong một cái gì đó không phải là nhận thức thuần túy về một đối tượng. Bất kỳ chẩn đoán nào, giống như tâm lý học tri thức luận, vốn nhìn thấy ở đây sự sụp đổ của ý thức và sự giải phóng của tự động hóa, [Automatism là các hành vi, cử động, hoạt động tâm lý ngoài ý thức và sự kiểm soát tự nguyện của con người; trong y học gồm triệu chứng động kinh như nhai, liếm môi, đi lại vô thức; trong nghệ thuật, là kỹ thuật sáng tác giải phóng tiềm thức; trong pháp luật là trạng thái không thể kiểm soát hành vi] hoặc lại là tâm lý học thực nghiệm về nội dung, đều bỏ qua rối loạn cơ bản.
Phân tích tri thức luận, ở đây cũng như ở mọi nơi, ít sai hơn so với phân tích trừu tượng. Đúng là ‘chức năng biểu tượng’ hay ‘chức năng đại diện’ nằm dưới các chuyển động của chúng ta, nhưng nó không phải là các khuôn khổ cuối cùng để phân tích. Nó cũng dựa trên một nền tảng nhất định. Sai lầm của tri thức luận là biến nó thành một thực thể tự tồn tại, tách rời nó khỏi bản chất mà nó được hiện thực hóa, và thừa nhận trong chúng ta, như một thực thể phi-phái sinh, một sự hiện diện không xa cách trong thế giới. Bởi vì, khi sử dụng ý thức này, một ý thức hoàn toàn minh bạch, một ý định không chấp nhận bất kỳ mức độ nào hơn kém, làm điểm xuất phát, mọi thứ ngăn cách chúng ta với thế giới thực – sai lầm, bệnh tật, điên rồ, tóm lại là sự hóa thân – đều bị quy giản thành trạng thái chỉ là sự xuất hiện. Phải thừa nhận rằng tri thức luận không tạo ra ý thức một cách độc lập với vật liệu của nó. Ví dụ, nó rất cẩn thận không đưa vào đằng sau từ ngữ, hành động và nhận thức, bất kỳ ‘ý thức biểu tượng’ nào như là hình thức chung và duy nhất về mặt số lượng của vật liệu ngôn ngữ, nhận thức và vận động. Cassirer nói rằng không có ‘năng lực biểu tượng chung’,57 và sự phản tư phân tích không tìm cách thiết lập giữa các hiện tượng bệnh lý liên quan đến nhận thức, ngôn ngữ và hành động một ‘cộng đồng hiện hữu’, mà là một ‘cộng đồng ý nghĩa’. 58 Chính vì cuối cùng nó đã vượt qua tư duy nhân quả và chủ nghĩa hiện thực, nên tâm lý học trí tuệ [tr.144] sẽ có thể thấy ý nghĩa hoặc bản chất của bệnh tật, và nhận ra một nhất tính của ý thức không rõ ràng trên bình diện hiện hữu, và được chứng thực, theo quan điểm của chính nó, trên bình diện chân lý. Nhưng sự phân biệt giữa cộng đồng hiện hữu và cộng đồng ý nghĩa, sự chuyển đổi có ý thức từ trật tự hiện sinh sang trật tự giá trị và sự chuyển đổi giá trị cho phép ý nghĩa và giá trị được tuyên bố là tự chủ, về mặt thực tiễn, lại tương đương với một sự trừu tượng, bởi vì, từ quan điểm cuối cùng được chấp nhận, sự đa dạng của các hiện tượng trở nên không đáng kể và không thể hiểu được. Nếu ý thức được đặt bên ngoài hiện hữu, thì hiện hữu không thể xâm nhập vào nó, tính đa dạng thực nghiệm của các loại ý thức—ý thức bệnh hoạn, nguyên thủy, trẻ con, ý thức của người khác—không thể được xem xét nghiêm túc, không có gì để biết hoặc hiểu, chỉ có một điều duy nhất có ý nghĩa: bản chất thuần túy của ý thức. Không một loại ý thức nào trong số này có thể không tác động đến cái Cogito Tôi Tư duy. Người điên, đằng sau những lời nói mê sảng, nỗi ám ảnh và dối trá của mình, biết rằng mình đang mê sảng, rằng mình đang để bản thân bị ám ảnh, rằng mình đang nói dối, tóm lại là anh ta không điên, anh ta nghĩ mình điên. Khi đó, mọi thứ đều tốt đẹp và sự điên rồ chỉ là sự lệch lạc của ý chí. Việc phân tích ý nghĩa của bệnh tật, một khi kết thúc với chức năng biểu tượng, xác định tất cả các rối loạn là giống nhau, thống nhất chứng mất ngôn ngữ, chứng mất khả năng vận động và chứng mất nhận thức59 và thậm chí có lẽ không có cách nào để phân biệt chúng với bệnh tâm thần phân liệt.60
_________________________________
(Còn nữa…)
Nguồn: Merleau-Ponty, Maurice (1945). Phenomenology of Perception, Translated by Colin Smith, from Phénomènologie de la perception published 1945 by Gallimard, Paris. English edition first published 1962 by Routledge & Kegan Paul.
Tác giả: Maurice Jean Jacques Merleau-Ponty, 14 tháng 3 năm 1908 - 3 tháng 5 năm 1961, là một nhà triết học hiện tượng luận người Pháp, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Edmund Husserl và Martin Heidegger. Việc tạo dựng ý nghĩa trong trải nghiệm của con người là mối quan tâm chính của ông và ông viết về tri giác, nghệ thuật và chính trị. Ông là thành viên ban biên tập của Les Temps modernes, tạp chí cánh tả do Jean-Paul Sartre thành lập năm 1945. Cốt lõi của triết học Merleau-Ponty là lập luận bền vững cho vai trò nền tảng của tri giác trong việc nhận thức thế giới cũng như tương tác với thế giới. Giống như các nhà hiện tượng luận lớn khác, Merleau-Ponty thể hiện những hiểu biết sâu sắc về triết học của mình trong các bài viết về nghệ thuật, văn học, ngôn ngữ học và chính trị. Ông là nhà hiện tượng luận lớn duy nhất của nửa đầu thế kỷ XX tham gia sâu rộng vào các ngành khoa học và đặc biệt là với tâm lý học mô tả. Chính nhờ sự tham gia này mà các bài viết của ông đã trở nên có ảnh hưởng trong dự án tự nhiên hóa hiện tượng luận, trong đó các nhà hiện tượng luận sử dụng các kết quả của tâm lý học và khoa học nhận thức. Merleau-Ponty nhấn mạnh cơ thể là địa điểm chính để nhận biết thế giới, một sự điều chỉnh đối với truyền thống triết học lâu đời về việc coi ý thức là nguồn gốc của tri thức, và kiên trì rằng cơ thể và cái mà nó tri nhận được không thể tách rời nhau. Việc trình bày rõ ràng về tính ưu việt của hiện thân đã khiến ông rời xa hiện tượng luận để hướng tới cái mà ông gọi là “hữu thể luận gián tiếp” hay hữu thể luận “xác thịt của thế giới” (la chair du monde), trong tác phẩm cuối cùng và chưa hoàn thiện của ông, Le visible et l'invisible Hữu hình và Vô hình, và bài luận xuất bản cuối cùng của anh ấy, L'Œil et l'Esprit Cặp mắt và Tinh thần. Trong tác phẩm trước đó của mình, Merleau-Ponty ủng hộ chủ nghĩa cộng sản Liên Xô trong khi vẫn chỉ trích các chính sách của Liên Xô và Marx luận nói chung, theo lập trường hoài nghi mà ông gọi là Marx luận phương Tây. Sự tán thành của ông đối với các phiên tòa và trại tù ở Liên Xô đã được xuất bản với tên Humanisme et terreur Nhân đạo và Khủng bố vào năm 1947, mặc dù sau đó ông đã tố cáo sự khủng bố của Liên Xô là đi ngược lại với mục đích nhân đạo tự xưng của cách mạng.
Notes
* Gnosia [p.145]: The perceptive faculty, enabling one to recognize the form and nature of persons and things (Translator’s note).
† Chứng mất khả năng vận động (Apraxia): (i) Một rối loạn về vận động tự nguyện, bao gồm sự mất khả năng thực hiện các chuyển động có mục đích ở mức độ ít nhiều hoàn toàn, mặc dù sức mạnh cơ bắp, cảm giác và khả năng phối hợp nói chung vẫn được bảo tồn. (ii) Một khiếm khuyết về tâm thần vận động, trong đó người bệnh không thể sử dụng đúng cách một vật thể mà họ vẫn có thể gọi tên và mô tả được công dụng của nó (Chú thích của người dịch).
‡ Chứng mất khả năng nhận thức (Agnosia): Thiếu khả năng nhận biết hình dạng và bản chất của người và vật, hoặc khả năng tri giác (Chú thích của người dịch).26 Goldstein, Über die Abhängigkeit, p. 161; Bewegung und Hintergrund bestimmen sich wechselseitig, sind eigentlich nur zwei herausgegriffene Momente eines einheitlichen Ganzes.
27 Ibid…, p. 161.
28 Ibid.
29 Goldstein (Über die Abhängigkeit…, tr. 160 trở đi) chỉ đơn giản nói rằng nền tảng của chuyển động trừu tượng là cơ thể, và điều này đúng ở chỗ cơ thể trong chuyển động trừu tượng không còn chỉ là phương tiện mà trở thành mục tiêu của chuyển động. Tuy nhiên, bằng cách thay đổi chức năng, nó cũng thay đổi phương thức tồn tại của mình và chuyển từ cái hiện thực sang cái khả thi.30 Van Woerkom, Sur la notion de l’espace (le sens géométrique), pp. 113–19.
31 H. Le Savoureux, ‘Un philosophe en face de la Psychanalyse’, Nouvelle Revue Française, tháng 2 năm 1939. ‘Đối với Freud, chỉ riêng việc liên hệ các triệu chứng với nhau thông qua các liên kết logic hợp lý đã đủ để khẳng định rằng một diễn giải phân tâm học, tức là một diễn giải tâm lý, là có cơ sở vững chắc. Việc áp dụng tính mạch lạc logic làm tiêu chí để chấp nhận một diễn giải khiến bằng chứng của Freud gần với suy luận siêu hình hơn là giải thích khoa học… Trong điều trị bệnh tâm thần, tính hợp lý về mặt tâm lý được coi là gần như vô giá trị trong việc điều tra nguyên nhân’ (tr. 318).
32 Ông chỉ thành công nhờ được phép thực hiện ‘các chuyển động bắt chước’ (nachfahrende Bewegungen) của đầu, tay hoặc ngón tay để phác họa đường nét không hoàn hảo của vật thể. Gelb và Goldstein, Zur Psychologie des optischen Wahrnehmungs-und Erkennungsvorganges, Psychologische Analysen hirnpathologischer Fälle, Chương I.
33 ‘Dữ liệu thị giác của bệnh nhân thiếu bất kỳ cấu trúc cụ thể và đặc trưng nào. Ấn tượng của anh ta, không giống như của một người bình thường, không có cấu hình chắc chắn; chẳng hạn, chúng không có hình dạng điển hình của một “hình vuông”, một “hình tam giác”, một “đường thẳng” hoặc một “đường cong”. Trước mặt anh ta chỉ nhìn thấy những mảng mà thị giác của anh ta cho phép anh ta chỉ chọn ra những đặc điểm nổi bật, chẳng hạn như chiều cao và chiều rộng và mối quan hệ của chúng với nhau’. (Ibid., tr. 77.) Một người làm vườn đang quét đường cách đó 50 thước là ‘một vệt dài với thứ gì đó di chuyển qua lại về phía đầu vệt’ (tr. 108). Trên đường phố, bệnh nhân phân biệt người với xe cộ bằng thực tế là ‘tất cả đàn ông đều giống nhau; dài và mỏng—xe cộ thì rộng, rõ ràng là vậy, và dày hơn nhiều’ (ibid.).
34 Ibid., tr. 116.
35 Gelb và Goldstein, Über den Einfluss…, tr. 213–22.
36 Chính theo nghĩa này mà Gelb và Goldstein đã diễn giải trường hợp của Schneider trong những tác phẩm đầu tiên mà họ dành cho ông (Zur Psychologie… và Über den Einfluss). Sau đó, người ta sẽ thấy họ đã mở rộng chẩn đoán của mình như thế nào (Über die Abhängigkeit và đặc biệt là Zeigen und Greifen và các tác phẩm được xuất bản dưới sự biên tập của họ bởi Benary, Hocheimer và Steinfeld). Sự tiến bộ trong phân tích của họ là một ví dụ đặc biệt rõ ràng về sự tiến bộ của tâm lý học.
37 Zeigen und Greifen, p. 456.
38 Ibid., pp. 458–9.
39 Cf. above, Introduction, p. 7.
40 Brunschvicg, L’Expérience humaine et la Causalité physique, Part I.
41 Gelb and Goldstein, Über den Einfluss...., pp. 227–50.
42 Goldstein, Über die Abhängigkeit, pp. 163 and ff.
43 Goldstein, Über den Einfluss..., pp. 244 and ff.
44 We are here concerned with the case of S which Goldstein himself puts alongside the Schneider case, in his book Über die Abhängigkeit . . .
45 Über die Abhängigkeit..., pp. 178–84.
46 Ibid., p. 150.
47 Über den Einfluss...., pp. 227 and ff.
48 Về sự điều kiện hóa dữ liệu cảm giác bởi vận động, xem thêm Cấu trúc hành vi, trang 41, và các thí nghiệm cho thấy một con chó bị xích không cảm nhận được như một con chó được tự do di chuyển. Các thủ tục của tâm lý học truyền thống được pha trộn một cách kỳ lạ trong các tác phẩm của Gelb và Goldstein với sự nhấn mạnh cụ thể bắt nguồn từ tâm lý học Gestalt. Họ nhận ra khá rõ ràng rằng chủ thể cảm nhận phản ứng như một tổng thể, nhưng tổng thể được hình dung như một hỗn hợp và xúc giác chỉ nhận được từ sự cùng tồn tại với thị giác một "màu sắc định tính", trong khi theo tinh thần của tâm lý học Gestalt, hai lĩnh vực cảm giác chỉ có thể giao tiếp bằng cách trở nên hòa nhập như những thành phần không thể tách rời vào một hệ thống liên giác quan. Nếu dữ liệu xúc giác, cùng với dữ liệu thị giác, tạo thành một cấu trúc phức hợp, thì rõ ràng điều kiện là bản thân chúng, trên cơ sở riêng của mình, phải tạo ra một tổ chức không gian, bởi nếu không thì mối liên hệ giữa xúc giác và thị giác sẽ là một liên kết bên ngoài, và dữ liệu xúc giác, trong cấu hình tổng thể, sẽ vẫn là những gì chúng được xem xét riêng lẻ – hai hệ quả mà lý thuyết Gestalt đều bác bỏ. Cần phải nói thêm rằng, trong một tác phẩm khác (Bericht über den IX Kongress für experimentelle Psychologie in München, Die psychologische Bedeutung pathologischer Störungen der Raumwahrnehmung), chính Gelb đã chỉ ra sự thiếu sót của công trình mà chúng ta vừa phân tích. Ông nói rằng, chúng ta thậm chí không thể nói về sự kết hợp giữa xúc giác và thị giác ở chủ thể bình thường, hoặc thậm chí phân biệt giữa hai thành phần này trong phản ứng với không gian. Cả trải nghiệm xúc giác thuần túy và trải nghiệm thị giác thuần túy, với không gian đặt cạnh nhau và không gian được biểu diễn của nó, đều là sản phẩm của sự phân tích. Có một sự thao túng không gian cụ thể trong đó tất cả các giác quan cùng hợp tác trong một 'sự thống nhất không phân biệt' (trang 76) và giác quan xúc giác chỉ không thích hợp với kiến thức lý thuyết về không gian.49 Cf. Gelb and Goldstein, Über Farbennamenamnesie.
50 Gelb and Goldstein, Zeigen und Greifen, pp. 456–7.
51 Head.
52 Bouman and Grünbaum.
53 Van Woerkom.
54 Husserl thường được ghi nhận là người có sự khác biệt này. Trên thực tế, nó được tìm thấy ở Descartes và Kant. Theo chúng tôi, tính độc đáo của Husserl nằm ngoài khái niệm về ý định; nó nằm ở việc phát triển khái niệm này và ở việc khám phá ra, bên dưới ý định của các biểu tượng, một ý định sâu sắc hơn, mà những người khác gọi là sự tồn tại.
55 Gelb và Goldstein đôi khi có xu hướng diễn giải các hiện tượng theo nghĩa này. Họ đã làm nhiều hơn bất kỳ ai khác để vượt ra ngoài nhị nguyên truyền thống của hành vi tự động và ý thức. Nhưng họ chưa bao giờ đặt tên cho thuật ngữ thứ ba này giữa tâm lý và sinh lý, giữa cái cho chính nó và cái trong chính nó mà các phân tích của họ luôn dẫn đến và mà chúng ta gọi là sự tồn tại. Do đó, các tác phẩm đầu tiên của họ thường quay trở lại sự phân đôi truyền thống giữa cơ thể và ý thức: ‘Hành động nắm bắt, hơn nhiều so với hành động chỉ trỏ, được xác định bởi các mối quan hệ tồn tại giữa sinh vật và trường xung quanh nó…; “Vấn đề không phải là các mối quan hệ được hình thành một cách có ý thức mà là các phản ứng tức thời… ở đây chúng ta đang quan tâm đến một quá trình quan trọng hơn nhiều, một quá trình có thể được mô tả bằng ngôn ngữ sinh học là nguyên thủy.” (Zeigen và Greifen, tr. 459.) “Hành động nắm bắt vẫn hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi những thay đổi tác động đến phần ý thức của hoạt động này, bởi bất kỳ sự thiếu hụt nào trong việc nhận thức đồng thời (trong trường hợp mù tâm lý), bởi sự bất ổn của không gian nhận thức (trong các trường hợp tiểu não), bởi sự rối loạn về độ nhạy (trong một số tổn thương vỏ não), bởi vì nó không được thực hiện trong miền khách quan này. Nó được duy trì miễn là các kích thích ngoại vi vẫn đủ để điều khiển nó một cách chính xác.” (Zeigen và Greifen, tr. 460.) Gelb và Goldstein đặt câu hỏi về sự tồn tại của các chuyển động phản xạ định vị (Henri), nhưng chỉ trong chừng mực có thể có xu hướng coi chúng là bẩm sinh. Họ giữ lại ý tưởng về một “sự định vị tự động không bao gồm bất kỳ nhận thức nào về không gian, vì nó hoạt động ngay cả trong khi ngủ” (do đó được coi là hoàn toàn vô thức). Nó chắc chắn được 'học' từ thời điểm phản ứng toàn diện của toàn bộ cơ thể đối với các kích thích xúc giác ở thời thơ ấu - nhưng quá trình học việc này được hình dung như sự tích lũy 'dư âm vận động' được 'đánh thức' ở người trưởng thành bình thường bởi các kích thích bên ngoài, và hướng họ đến các lối thoát thích hợp (Über den Einfluss…, tr. 167–206). Bằng cách thực hiện chính xác các hành động cần thiết cho nghề của mình, Schneider cho thấy rằng chúng là những tổng thể theo thói quen không đòi hỏi ý thức về không gian (ibid., tr. 221–2).
56 Bản thân Goldstein, người có xu hướng (như chúng ta đã thấy trong ghi chú trước đó) liên hệ Greifen với cơ thể và Zeigen với thái độ phân loại, buộc phải quay lại với 'lời giải thích' này. Ông nói rằng hành động nắm bắt có thể 'được thực hiện theo lệnh, và bệnh nhân cố gắng nắm bắt. Để làm được điều đó, anh ta không cần phải nhận thức được điểm trong không gian mà anh ta hướng tay về phía trước, nhưng dù vậy anh ta vẫn có cảm giác định hướng trong không gian…’ (Zeigen und Greifen, tr. 461). Hành động nắm bắt, như được tìm thấy ở những người bình thường, ‘vẫn đòi hỏi một thái độ có ý thức và mang tính phân loại’ (ibid., tr. 465).
57 Symbolvermögen schlechthin, Cassirer, Philosophie der symbolischen Formen, III, p. 320.
58 Gemeinsamkeit im Sein, Gemeinsamkeit im Sinn, ibid.
59 Cf. for example Cassirer, Philosophie der Symbolischen Formen, III, Chap. VI, Pathologie des Symbolbewusstseins.
60 One can indeed imagine an intellectualist interpretation of schizophrenia which would equate the atomistic conception of time and the loss of the future with a collapse of the categorial attitude.
