Maurice Merleau-Ponty
Người dịch: Hà Hữu Nga
Khi đó, có thể hiểu được tại sao các bác sĩ và nhà tâm lý học lại từ chối lời mời gọi của tri thức luận và, vì không có gì tốt hơn, quay trở lại với những nỗ lực giải thích nguyên nhân, ít nhất cũng có ưu điểm là xem xét những gì đặc thù của bệnh tật, và của từng dạng bệnh, và bằng cách này, ít nhất cũng mang lại ảo tưởng về việc sở hữu tri thức thực sự. Bệnh lý học hiện đại cho thấy không có rối loạn nào hoàn toàn mang tính lựa chọn, mà nó cũng cho thấy rằng mỗi rối loạn đều bị ảnh hưởng bởi lĩnh vực hành vi mà nó chủ yếu tấn công.61 Ngay cả khi tất cả chứng mất ngôn ngữ, khi được quan sát kỹ lưỡng, đều được thấy là liên quan đến rối loạn [tr.145] cả về nhận thức* và thực hành; nếu tất cả chứng mất khả năng vận động† liên quan đến rối loạn ngôn ngữ và nhận thức, và tất cả chứng mất khả năng nhận thức‡ liên quan đến rối loạn ngôn ngữ và hành động, thì thực tế ở đây vẫn là cốt lõi của những rối loạn này nằm trong lĩnh vực ngôn ngữ, ở đó trong lĩnh vực nhận thức, và ở nơi khác trong lĩnh vực hành động. Khi chúng ta viện dẫn chức năng biểu tượng trong tất cả các trường hợp này, đúng là chúng ta đang mô tả cấu trúc chung cho các rối loạn khác nhau, nhưng cấu trúc này không nên tách rời khỏi chất liệu mà qua đó nó được hiện thực hóa trong mỗi trường hợp, nếu không phải tất cả đều có chủ đích, thì ít nhất cũng ở mức độ lớn. Xét cho cùng, vấn đề của Schneider ban đầu không phải là siêu hình, vì đó là một mảnh đạn pháo làm ông ta bị thương ở phía sau đầu. Tổn thương thị lực của ông ta rất nghiêm trọng, nhưng như chúng ta đã nói, sẽ thật nực cười nếu giải thích tất cả các thiếu sót khác dựa trên khiếm khuyết thị giác như là nguyên nhân của chúng; nhưng cũng không kém phần nực cười khi nghĩ rằng mảnh đạn pháo đã trực tiếp tác động đến ý thức biểu tượng. Chính thông qua thị giác mà tâm trí của anh ta bị suy yếu. Cho đến khi tìm ra được phương tiện nào đó để chúng ta có thể liên kết nguồn gốc và bản chất hoặc ý nghĩa của rối loạn; cho đến khi tìm ra định nghĩa cho một bản chất cụ thể, một cấu trúc bệnh tật thể hiện cả tính tổng quát và tính đặc thù của nó, cho đến khi hiện tượng học trở thành hiện tượng học di truyền, thì những cuộc quay trở lại không hữu ích với tư duy nhân quả và chủ nghĩa tự nhiên vẫn sẽ được biện minh. Do đó, vấn đề của chúng ta trở nên rõ ràng hơn. Nhiệm vụ của chúng ta là hình dung ra, giữa nội dung ngôn ngữ, tri giác và vận động với hình thức được gán cho chúng hoặc chức năng biểu tượng thổi hồn vào chúng, một mối quan hệ không phải là sự quy giản hình thức thành nội dung, cũng không phải là việc bao hàm nội dung dưới một hình thức tự chủ. Chúng ta cần hiểu cả lời phàn nàn của Schneider ở khắp mọi nơi vượt quá các nội dung cụ thể—thị giác, xúc giác và vận động—trong trải nghiệm của ông, và làm thế nào nó vẫn chỉ tấn công chức năng biểu tượng thông qua chất liệu được lựa chọn đặc biệt [tr.146] do thị giác cung cấp.
Các giác quan và cơ thể của ta nói chung thể hiện sự bí ẩn của một thực thể tập thể mà, không từ bỏ thisness tính này và tính cá nhân của nó, luôn cố vượt khỏi bản thân nó để có những ý nghĩa có khả năng cung cấp một khuôn khổ cho toàn bộ chuỗi suy nghĩ và trải nghiệm. Mặc dù vấn đề của Schneider ảnh hưởng đến khả năng vận động và tư duy cũng như tri giác, nhưng thực tế vẫn là thứ mà nó gây hại, đặc biệt là trong lĩnh vực tư duy, là khả năng nắm bắt đồng thời các tổng thể của ông, và trong vấn đề vận động, có thể nói là khả năng nhìn nhận chuyển động từ trên cao và phóng chiếu nó ra bên ngoài bản thân. Khi đó, ở một nghĩa nào đó, không gian tinh thần và không gian thực tiễn bị phá hủy hoặc suy yếu, và chính những từ ngữ đó đã đủ để chỉ ra nguồn gốc thị giác của sự rối loạn. Rối loạn thị giác không phải là nguyên nhân của các rối loạn khác, đặc biệt là rối loạn ảnh hưởng trực tiếp đến tư duy. Nhưng nó cũng không chỉ là hệ quả của chúng. Hơn nữa, nội dung thị giác không phải là nguyên nhân của chức năng phóng chiếu, nhưng thị giác cũng không chỉ là một cơ hội được trao cho Tâm trí để phát huy một sức mạnh tự thân vô điều kiện. Nội dung thị giác được tiếp nhận, sử dụng và thăng hoa lên cấp độ tư duy bởi một sức mạnh biểu tượng vượt lên trên chúng, nhưng chính trên cơ sở thị giác mà sức mạnh này có thể được hình thành. Mối quan hệ giữa vật chất và hình thức được gọi trong thuật ngữ hiện tượng học là mối quan hệ Fundierung mối quan hệ logic gốc: chức năng biểu tượng dựa trên thị giác như một nền tảng; không phải thị giác là nguyên nhân của nó, mà bởi vì đó là món quà của tự nhiên mà Tâm trí được kêu gọi sử dụng vượt quá mọi hy vọng, mà nó phải mang lại một ý nghĩa hoàn toàn mới, nhưng lại cần thiết, không chỉ để hiện thân, mà còn để hiện hữu. Hình thức tích hợp nội dung vào chính nó cho đến khi nội dung cuối cùng xuất hiện như một phương thức đơn thuần của chính hình thức, và các giai đoạn lịch sử dẫn đến tư tưởng như một mánh khóe của Lý trí được ngụy trang dưới vỏ bọc Tự nhiên. Nhưng ngược lại, ngay cả trong sự thăng hoa trí tuệ của nó, nội dung vẫn mang bản chất của một sự ngẫu nhiên triệt để, sự thiết lập ban đầu hoặc nền tảng62 của tri thức và hành động, nắm bắt đầu tiên về hiện hữu hoặc giá trị, mà tính phong phú cụ thể của nó không bao giờ bị tri thức, hành động làm cạn kiệt hoàn toàn, và phương pháp tự phát của nó sẽ được chúng tái áp dụng không ngừng.
Phép biện chứng giữa hình thức và nội dung này là điều chúng ta phải khôi phục, hay đúng hơn, vì ‘hành động có đi có lại’ hiện vẫn chỉ là một sự thỏa hiệp với [tr.147] tư duy nhân quả và một nguyên tắc mâu thuẫn, chúng ta phải mô tả những hoàn cảnh mà trong đó mâu thuẫn này có thể hình dung được, nghĩa là tồn tại, tái sắp xếp liên tục của sự kiện và rủi ro bởi một lý do không tồn tại trước và không có những hoàn cảnh đó.63 Nếu muốn quan sát điều gì nằm dưới ‘chức năng biểu tượng’ tự thân, trước hết chúng ta phải thừa nhận rằng ngay cả trí thông minh cũng không thể dung hòa được với tri thức luận. Cái làm suy yếu tư duy trong trường hợp của Schneider không phải là ông ta không có khả năng nhận thức dữ liệu cụ thể như những mẫu vật của một eidos thị hiện duy nhất, hoặc không thể bao hàm chúng vào một số loại, mà ngược lại, ông ta chỉ có thể liên hệ với chúng bằng một sự bao hàm hiển minh. Ví dụ, người ta nhận thấy rằng bệnh nhân thậm chí không hiểu những phép so sánh đơn giản như: ‘lông mèo cũng giống như lông chim’, hoặc ‘ánh đèn cũng nóng như bếp lò’, hoặc ‘mắt là để thắp sáng và màu sắc là tai để nghe âm thanh’. Tương tự, anh ta không thể hiểu, theo nghĩa ẩn dụ, những cách diễn đạt thông thường như ‘chân ghế’ hoặc ‘đầu đinh’, mặc dù anh ta biết bộ phận nào của vật thể được những từ này chỉ ra. Có thể xảy ra trường hợp những người bình thường có trình độ học vấn tương đương cũng không thể giải thích được phép so sánh này, nhưng điều này là do những nguyên nhân hoàn toàn trái ngược. Đối với người bình thường, việc hiểu phép so sánh dễ hơn là phân tích nó, trong khi bệnh nhân chỉ hiểu được khi anh ta đã làm rõ nó bằng cách sử dụng phân tích khái niệm. ‘Anh ta tìm kiếm…một đặc điểm vật chất chung mà từ đó anh ta có thể suy ra, như từ một thuật ngữ trung gian, tính đồng nhất của hai mối quan hệ’.64 Ví dụ, anh ta nghĩ về sự tương đồng giữa mắt và tai, nhưng [tr.148] rõ ràng là không hiểu nó cho đến khi anh ta có thể nói: ‘Mắt và tai đều là cơ quan cảm giác, do đó chúng phải tạo ra một cái gì đó tương tự.’ Nếu chúng ta mô tả sự tương đồng như là việc nhận thức hai thuật ngữ nhất định dưới một khái niệm phối hợp, thì chúng ta sẽ coi một quy trình hoàn toàn mang tính bệnh lý là bình thường, và điều này thể hiện cách thức vòng vo mà bệnh nhân thực hiện để hiểu đúng về sự tương đồng bình thường. ‘Cái tự do trong việc lựa chọn một sự so sánh thứ ba này của bệnh nhân trái ngược với sự hình thành trực giác của hình ảnh ở chủ thể bình thường: người bình thường nắm bắt một bản sắc cụ thể trong các cấu trúc khái niệm, đối với anh ta, các quá trình tư duy sống động là đối xứng và bổ sung cho nhau. Do đó, anh ta ‘nắm bắt’ đặc điểm thiết yếu của sự tương đồng, và người ta luôn có thể tự hỏi liệu một chủ thể có còn khả năng hiểu hay không, ngay cả khi hiểu biết này không được thể hiện đầy đủ thông qua cách diễn đạt và minh định mà anh ta đưa ra.’ 65 Do đó, tư duy sống động không bao gồm việc gộp vào một số phạm trù. Phạm trù này áp đặt lên các thuật ngữ được kết hợp một ý nghĩa nằm ngoài bản thân chúng. Bằng cách dựa vào ngôn ngữ đã hình thành và các quan hệ-cảm giác được lưu giữ mà Schneider đã thành công trong liên hệ mắt với tai như là ‘các cơ quan cảm giác’. Trong tư duy thông thường, mắt và tai được nhận thức lập tức theo tương đồng về chức năng, và mối quan hệ của chúng chỉ có thể được xác định bằng một ‘đặc điểm chung’ và được ghi lại trong ngôn ngữ bởi vì nó đã được tri giác lần đầu tiên từ nguồn gốc của nó ở tính độc nhất của thị giác và thính giác.
Có lẽ sẽ có ý kiến phản đối rằng phê phán của chúng ta chỉ có giá trị đối với tri thức luận tóm tắt, vốn hấp thụ tư duy vào một hoạt động thuần túy logic, trong khi sự phản tư phân tích quay trở lại nguồn gốc của vị ngữ, tìm thấy đằng sau phán đoán về tính cố hữu thứ thuộc về mối quan hệ, đằng sau sự bao hàm, được xem như một vận hành máy móc và hình thức, là hành động phạm trù mà qua đó tư tưởng ban cho chủ thể cái ý nghĩa được thể hiện trong vị ngữ. Do đó, có thể nói rằng phê phán của chúng ta về chức năng phạm trù chẳng làm gì khác ngoài việc tiết lộ, đằng sau việc sử dụng mang tính thực nghiệm của phạm trù đó, một cách sử dụng siêu việt mà nếu thiếu nó thì cách sử dụng thực nghiệm thực sự không thể hiểu được. Tuy nhiên, sự phân biệt giữa cách sử dụng thực nghiệm và siêu việt che giấu vấn đề hơn là giải quyết nó. Triết học phê phán sao chép các hoạt động thực nghiệm của tư tưởng với một hoạt động siêu việt [tr.149] có nhiệm vụ tạo ra tất cả những tổng hợp mà tư tưởng thực nghiệm cung cấp các yếu tố. Nhưng khi tôi nghĩ về điều gì đó vào thời điểm hiện tại, việc đảm bảo tổng hợp phi thời gian là không đủ và thậm chí không cần thiết như một cơ sở cho tư duy của tôi. Chính trong hiện tại sống động này mà tổng hợp phải được thực hiện, nếu không tư tưởng sẽ bị tách rời khỏi tiền đề siêu việt của nó. Do đó, không thể khẳng định rằng khi tôi suy nghĩ, tôi lại một lần nữa có được vị trí trong cái chủ thể vĩnh hằng mà tôi chưa bao giờ ngừng hiện hữu. Vì chủ thể thực sự của tư tưởng là kẻ đạt được sự chuyển đổi và tiếp tục hành động ngay tại thời điểm này, và chính kẻ đó thổi hồn vào bóng ma phi thời gian. Do đó, cần hiểu cách thức mà tư duy mang tính thời gian liên kết với chính nó và tạo ra sự tổng hợp của chính nó. Việc chủ thể bình thường ngay lập tức nắm bắt được rằng mắt đối với thị giác cũng như tai đối với thính giác cho thấy rằng mắt và tai ngay lập tức được trao cho hắn với tư cách là những phương tiện tiếp cận cùng một thế giới, và hơn nữa, thế giới đó đối với hắn là hiển nhiên trước khi được hình thành, do đó mức tương đương của các ‘cơ quan cảm giác’ và sự tương tự của chúng được đọc ra từ sự vật và có thể được trải nghiệm trước khi được hình thành.
Chủ thể theo quan điểm của Kant giả định một thế giới, nhưng để có thể khẳng định một chân lý, thì chủ thể thực tế trước hết phải có một thế giới hoặc hiện hữu trong thế giới đó, nghĩa là phải duy trì xung quanh nó một hệ thống ý nghĩa mà sự tương hỗ, các mối quan hệ và can dự của nó không cần phải được làm rõ để có thể khai thác. Khi tôi đi quanh nhà, tôi biết mà không cần suy nghĩ rằng đi về phía phòng tắm có nghĩa là đi ngang qua phòng ngủ, rằng nhìn vào cửa sổ có nghĩa là có lò sưởi ở bên trái tôi, và trong thế giới nhỏ bé này, mỗi cử chỉ, mỗi nhận thức đều ngay lập tức được định vị trong mối quan hệ với một số lượng lớn các tọa độ khả thể. Khi tôi trò chuyện với một người bạn mà tôi hiểu rõ, mỗi lời nhận xét của anh ấy và của tôi, ngoài ý nghĩa mà nó mang lại cho mọi người khác, còn chứa đựng vô số những quy chiếu đến các khía cạnh chính trong tính cách của anh ấy và của tôi, mà không cần chúng tôi phải nhớ lại những cuộc trò chuyện trước đó với nhau. Những thế giới được hình thành này, mang lại cho kinh nghiệm của tôi ý nghĩa thứ cấp, bản thân chúng được tạo ra từ một thế giới sơ cấp, vốn là nền tảng của ý nghĩa sơ cấp. Tương tự như vậy, có một ‘thế giới tư tưởng’, hay một lớp trầm tích còn sót lại từ các quá trình tư duy của chúng ta, cho phép chúng ta dựa vào các khái niệm và phán đoán đã thu được như thể chúng ta dựa vào [tr.150] những thứ ở ngay trước mặt chúng ta, được trình bày một cách tổng quát, mà không cần chúng ta phải tái tổng hợp chúng. Theo cách này, chúng ta có thể có một dạng toàn cảnh tinh thần, với những vùng rõ ràng và mơ hồ, một sự sắp xếp mang tính hình thái học của các câu hỏi và tình huống trí tuệ, chẳng hạn như nghiên cứu, khám phá và tính chắc chắn. Nhưng từ ‘trầm tích’ không nên khiến chúng ta lạc lối: tri thức thu được này không phải là một khối lượng bất động trong sâu thẳm ý thức của chúng ta. Căn hộ của tôi, đối với tôi, không phải là một tập hợp các hình ảnh liên kết chặt chẽ. Nó chỉ vẫn là một không gian thân thuộc xung quanh tôi chừng nào tôi vẫn còn ‘trong cánh tay’ hoặc ‘trên đôi chân’ những khoảng cách và hướng chính liên quan, và chừng nào từ cơ thể tôi vẫn còn những sợi dây ý hướng về phía nó. Tương tự, những suy nghĩ mà tôi có được không phải là một thành quả cuối cùng, chúng liên tục khơi nguồn từ suy tư hiện tại của tôi, chúng mang lại cho tôi một ý nghĩa, nhưng tôi lại trả lại ý nghĩa đó cho chúng. Thật vậy, kho dự trữ sẵn có của chúng ta luôn luôn thể hiện một cách mới mẻ năng lượng của ý thức hiện tại. Đôi khi nó suy yếu, như trong những khoảnh khắc mệt mỏi, và sau đó ‘thế giới’ suy tư của tôi bị nghèo nàn và thu hẹp lại thành một hoặc hai ý tưởng ám ảnh; ngược lại, đôi khi, tôi hoàn toàn tự do suy nghĩ và nắm bắt mọi ý tưởng, và mỗi lời nói được thốt ra trước mặt tôi đều kích thích những câu hỏi và ý tưởng mới, định hình lại và sắp xếp lại bức tranh tinh thần, đồng thời thể hiện một hình thái cụ thể. Như vậy, điều gì đạt được chỉ thực sự đạt được khi nó được tái hiện trong một động lực tư duy mới mẻ, và một tư tưởng chỉ được đặt vào vị trí của nó nếu chính nó tự chiếm lấy vị trí đó. Bản chất của ý thức là tự tạo ra một hoặc nhiều thế giới, tạo ra những suy nghĩ của chính nó trước bản thân nó, như thể chúng là những sự vật, và nó thể hiện sức sống không thể tách rời bằng cách phác họa những cảnh quan này cho chính nó rồi sau đó từ bỏ chúng. Cấu trúc-thế giới, với hai giai đoạn lắng đọng và tự phát, là cốt lõi của ý thức, và chính trong ánh sáng của sự san bằng cái ‘thế giới’ mà chúng ta sẽ thành công trong việc hiểu được những rối loạn trí tuệ, nhận thức và vận động của Schneider, mà không đồng hóa chúng với nhau.
Phân tích truyền thống về tri giác66 phân biệt trong đó [tr.151] các yếu tố cảm giác-cho sẵn và ý nghĩa mà chúng nhận được từ một hành động hiểu biết. Từ quan điểm này, rối loạn tri giác chỉ có thể là những thiếu sót về giác quan hoặc rối loạn tri thức. Mặt khác, trường hợp của Schneider cho thấy những thiếu sót ảnh hưởng đến sự giao thoa giữa tính nhạy cảm và ý nghĩa, những thiếu sót này cho thấy thứ điều kiện hóa hiện sinh của cả hai. Nếu một cây bút máy được đưa cho bệnh nhân xem, sao cho không nhìn thấy kẹp mực, các giai đoạn nhận biết như sau: “Nó màu đen, xanh lam và bóng loáng,” bệnh nhân nói. “Có một mảng trắng trên đó, và nó khá dài; nó có hình dạng của một cái que. Nó có thể là một loại dụng cụ nào đó. Nó sáng bóng và phản chiếu ánh sáng. Nó cũng có thể là một chiếc cốc thủy tinh màu.” Sau đó, cây bút được đưa lại gần hơn và kẹp bút được xoay về phía bệnh nhân. Anh ta tiếp tục: “Nó chắc hẳn là một cây bút chì hoặc một cây bút máy.” (Anh ta chạm vào túi áo ngực). ‘Nó được cài ở đó để viết lách.’ 67 Rõ ràng là ngôn ngữ can thiệp vào mọi giai đoạn nhận thức bằng cách cung cấp các ý nghĩa có thể có cho những gì thực sự được nhìn thấy, và nhận thức tiến triển pari passu song hành với các kết nối ngôn ngữ: từ ‘dài’ đến ‘hình dạng như một cái que’, từ ‘que’ đến ‘dụng cụ’, và từ đó đến ‘dụng cụ để ghi chép’, và cuối cùng là ‘bút máy’. Thông tin cảm giác có được chỉ giới hạn gợi ra những ý nghĩa này khi sự kiện gợi ý giả thuyết cho nhà vật lý. Bệnh nhân, giống như nhà khoa học, xác minh gián tiếp, làm rõ giả thuyết bằng đối chiếu các sự kiện, và mò mẫm tìm đến giả thuyết phối hợp tất cả chúng lại.
Quy trình này trái ngược với, và bằng cách đó làm nổi bật, phương pháp tự phát của tri giác bình thường, loại hệ thống ý nghĩa sống động cho phép nhận ra ngay lập tức bản chất cụ thể của đối tượng, và chỉ cho phép các ‘thuộc tính cảm giác’ của nó xuất hiện thông qua bản chất đó. Chính tính quen thuộc và việc giao tiếp với đối tượng bị gián đoạn tại đây. Ở người bình thường, đối tượng ‘nói’ lên và có ý nghĩa, sự sắp xếp màu sắc ngay lập tức ‘có nghĩa’ gì đó, trong khi ở bệnh nhân, ý nghĩa phải được đưa vào từ nơi khác bằng một hành động diễn giải thực sự. Ngược lại, ở người bình thường, ý định của chủ thể được phản ánh ngay lập tức trong trường tri giác, phân cực nó, đóng dấu lên nó, hoặc dễ dàng thiết lập trong đó một làn sóng ý nghĩa. Ở bệnh nhân, trường tri giác đã mất đi tính dẻo dai này. Nếu đòi hỏi anh ta tạo ra một hình vuông [tr.152] với bốn hình tam giác giống hệt một hình vuông cho trước, anh ta sẽ cãi điều đó là không thể, mà với bốn hình tam giác thì chỉ có thể tạo ra hai hình vuông thôi. Người thực nghiệm khăng khăng chỉ cho bệnh nhân thấy rằng một hình vuông có hai đường chéo và luôn có thể được chia thành bốn hình tam giác. Bệnh nhân trả lời: “Vâng, nhưng đó là vì các phần nhất thiết phải khớp với nhau. Khi một hình vuông được chia thành bốn, nếu các phần được ghép lại với nhau theo đúng cách, chúng phải tạo thành một hình vuông.” 68 Do đó, anh ta biết hình vuông và hình tam giác là gì; thậm chí mối quan hệ giữa hai ý nghĩa này cũng không qua mắt sự hiểu biết của anh ta, ít nhất là sau lời giải thích của bác sĩ, và anh ta hiểu rằng bất kỳ hình vuông nào cũng có thể được chia thành các hình tam giác. Nhưng anh ta không đi đến kết luận rằng bất kỳ tam giác vuông cân nào cũng có thể được sử dụng để tạo dựng một hình vuông, bởi vì việc tạo dựng hình vuông này đòi hỏi các hình tam giác đã cho phải được sắp xếp khác nhau và các cảm giác cho trước phải trở thành phương tiện minh họa cho một ý nghĩa tưởng tượng. Toàn bộ thế giới không còn gợi lên bất kỳ ý nghĩa nào đối với anh ta và ngược lại, những ý nghĩa xuất hiện trong tâm trí anh ta không còn được thể hiện trong thế giới hiện hữu nữa. Nói tóm lại, thế giới không còn có bất kỳ hình thái nào đối với anh ta nữa.69 Đây là điều tiết lộ bản chất những đặc điểm kỳ lạ thấy trong các bản vẽ của ông ta. Không bao giờ Schneider dựa vào nachzeichnen mẫu để vẽ; tri giác không trực tiếp thành chuyển động. Bằng tay trái, cảm nhận vật thể, nhận ra một số đặc điểm nhất định (một góc, một góc vuông), hình thành khám phá của mình và không cần bất kỳ mẫu nào ông vẽ một hình tương ứng với công thức bằng lời nói.70
Việc chuyển đổi nhận thức thành chuyển động được thực hiện thông qua ý nghĩa rõ ràng của ngôn ngữ, trong khi chủ thể bình thường thâm nhập vào vật thể bằng nhận thức, đồng hóa cấu trúc của nó vào bản chất của mình, và thông qua cơ thể này, vật thể trực tiếp điều chỉnh chuyển động của anh ta.71 Cuộc đối thoại chủ thể-đối tượng này, sự kết nối, bởi chủ thể, của [tr.153] ý nghĩa lan tỏa qua đối tượng, và, bởi đối tượng, của ý định chủ thể—một quá trình là nhận thức hình thái học—sắp xếp xung quanh chủ thể một thế giới nói với anh ta về chính mình, và đem lại cho những suy nghĩ của anh ta một vị trí trong thế giới. Vì chức năng này bị suy giảm trong trường hợp của Schneider, nên có thể dự đoán, chắc chắn hơn rằng, tri giác của con người về các sự kiện và những kẻ khác sẽ bộc lộ những thiếu sót, bởi vì điều này giả định cùng một sự tiếp nhận cái bên ngoài bằng cái bên trong và cái bên trong bằng cái bên ngoài. Và quả thực, nếu một câu chuyện được kể cho bệnh nhân nghe, người ta nhận thấy rằng thay vì nắm bắt nó như một chỉnh thể du dương với nhịp điệu lên xuống, với nhịp điệu hoặc dòng chảy đặc trưng của nó, anh ta chỉ nhớ nó như một chuỗi các sự kiện cần được ghi nhận từng cái một. Đó là lý do tại sao anh ta chỉ có thể hiểu được nó nếu có những khoảng dừng trong câu chuyện và được sử dụng để tóm tắt ngắn gọn ý chính của những gì anh ta đã được kể cho đến lúc này. Khi anh ta kể lại câu chuyện, anh ta không bao giờ nacherzählen kể lại theo đúng lời kể cho anh ta: anh ta không tìm thấy gì để nhấn mạnh; anh ta chỉ có thể hiểu diễn biến câu chuyện khi anh ta kể lại nó, và nó, như thể, được tái tạo từng phần.72 Như vậy, ở chủ thể bình thường có một bản chất của câu chuyện xuất hiện khi nó được kể, mà không cần bất kỳ phân tích rõ ràng nào, và điều này sau đó hướng dẫn bất kỳ sự tái hiện nào của câu chuyện. Đối với anh ta, câu chuyện là một sự kiện nhất định của con người, có thể nhận ra qua phong cách của nó, và ở đây chủ thể ‘hiểu’ bởi vì anh ta có khả năng sống, vượt ra ngoài kinh nghiệm trực tiếp của mình, thông qua các sự kiện được mô tả. Nói chung, không có gì ngoài những thứ được đưa ra ngay lập tức hiện diện với người nói. Suy nghĩ của người khác sẽ không bao giờ hiện diện với anh ta, vì anh ta không có kinh nghiệm trực tiếp về nó.73 Lời nói của người khác đối với anh ta là những dấu hiệu phải được giải mã riêng lẻ, thay vì, như với chủ thể bình thường, là lớp vỏ trong suốt của một ý nghĩa mà anh ta có thể sống trong đó. Giống như các sự kiện, lời nói đối với bệnh nhân không phải là chủ đề của một hành động tập hợp hoặc phóng chiếu, mà chỉ đơn thuần là dịp để diễn giải có phương pháp [tr.154]. Giống như vật thể, những kẻ khác không ‘kể’ gì với anh ta, và những bóng ma hiện ra trước mắt anh ta cũng không phải là thiếu đi ý nghĩa trí tuệ đạt được thông qua phân tích, mà là thiếu đi ý nghĩa cơ bản đạt được thông qua đồng-tồn tại.
Cụ thể, những rối loạn về trí tuệ, về khả năng phán đoán và ý nghĩa—không thể được coi là những khiếm khuyết cuối cùng, và cũng phải được đặt trong cùng một bối cảnh hiện sinh. Ví dụ, hãy xem xét tình trạng ‘mù số’.74 Người ta đã chứng minh được rằng bệnh nhân, mặc dù có thể đếm, cộng, trừ, nhân hoặc chia liên quan đến những thứ được đặt trước mặt, nhưng không thể hình dung được số, và tất cả các kết quả của anh ta đều đạt được bằng các thủ tục nghi lễ, không có ý nghĩa gì đáng kể. Anh ta thuộc lòng dãy số và đọc nhẩm trong đầu, đồng thời đánh dấu trên ngón tay các vật cần đếm, cộng, trừ, nhân hoặc chia: ‘đối với anh ta, một con số chỉ đơn thuần thuộc về một dãy số, và không có ý nghĩa như một lượng cố định, như một nhóm hoặc một thước đo xác định.’75 Trong hai số, số lớn hơn đối với anh ta là số đứng ‘sau’ trong dãy số. Khi được giao phép tính 5 + 4 − 4, anh ta thực hiện phép tính theo hai giai đoạn mà không ‘nhận thấy điều gì đặc biệt’. Anh ta chỉ đơn giản đồng ý, nếu được chỉ ra, rằng số 5 ‘vẫn còn đó’. Anh ta không hiểu rằng ‘hai lần một nửa’ của một số cho trước chính là số đó.76 Vậy chúng ta có thể nói rằng anh ta đã đánh mất khái niệm về số như một phạm trù hay sơ đồ? Tuy nhiên, khi anh ta lướt mắt qua các vật thể cần đếm, kiểm tra từng vật thể trên ngón tay, mặc dù thường xuyên xảy ra trường hợp anh ta nhầm lẫn các vật thể đã đếm với những vật thể sắp đếm, mặc dù sự tổng hợp có thể mơ hồ, rõ ràng anh ta có khái niệm về một phép toán tổng hợp không gì khác ngoài phép đếm. Và ngược lại, với người bình thường, chuỗi số như một giai điệu động hầu như không có ý nghĩa số học thực sự thường được thay thế cho khái niệm về số. Số không bao giờ là một khái niệm thuần túy, sự vắng mặt của nó sẽ cho phép chúng ta định nghĩa trạng thái tinh thần của Schneider, nó là một cấu trúc của ý thức liên quan đến các mức độ nhiều hay ít. Hành động đếm thực sự đòi hỏi chủ thể phải lưu tâm rằng các hoạt động của anh ta, khi chúng phát triển và ngừng [tr.155], chiếm giữ trung tâm ý thức của anh ta, không được ngừng hiện diện ở đó và phải tạo cho các hoạt động tiếp theo một nền tảng mà trên đó chúng có thể được thiết lập. Ý thức giữ lại, đằng sau bản thân nó những tổng hợp đã hoàn thành; những tổng hợp này vẫn còn khả dụng và có thể được đưa trở lại hoạt động, và chính trên cơ sở này mà chúng được tiếp nhận và vượt lên trong toàn bộ hành động đếm. Cái gọi là số thuần túy hay số đích thực chỉ là sự phát triển hoặc mở rộng, thông qua sự lặp lại, của quá trình tạo nên bất kỳ tri giác nào. Quan niệm về số của Schneider chỉ bị ảnh hưởng ở chỗ nó hàm ý, ở một mức độ lớn, khả năng vạch ra quá khứ để hướng tới tương lai. Chính nền tảng hiện sinh của trí tuệ bị ảnh hưởng này, còn hơn cả chính trí tuệ, bởi vì, như chúng ta đã chỉ ra,77 trí tuệ tổng quát của Schneider vẫn còn nguyên vẹn: câu trả lời của ông ta chậm, không bao giờ vô nghĩa, nhưng là của một người đàn ông trưởng thành, biết suy nghĩ, vốn quan tâm đến các thực nghiệm của bác sĩ. Bên dưới trí thông minh như một chức năng ẩn danh hoặc như một quá trình phân loại, cần phải nhận ra một cốt lõi cá nhân, đó là hiện hữu của bệnh nhân, sức mạnh tồn tại của ông ta. Chính tại đây căn bệnh có chỗ đứng. Schneider vẫn muốn hình thành các quan điểm chính trị hoặc tôn giáo, nhưng biết rằng việc cố gắng là vô ích. ‘Giờ đây ông ta phải bằng lòng với những niềm tin quy mô lớn, mà không còn đủ sức để thể hiện chúng.’78 Ông ta không bao giờ tự hát hay huýt sáo.79 Sau đây chúng ta sẽ thấy rằng ông ta không bao giờ còn chủ động trong chuyện tình dục. Ông ta không bao giờ đi dạo, mà chỉ luôn làm việc vặt, và ông ta cũng không bao giờ nhận ra nhà của Giáo sư Goldstein khi đi ngang qua ‘vì ông ấy không ra ngoài với ý định đến đó’.80 Cũng giống như ông ta cần, bằng các động tác chuẩn bị, để có thể ‘nắm bắt’ cơ thể mình trước khi thực hiện các động tác khi chúng không được vạch ra trước trong một tình huống quen thuộc,—thì, một cuộc trò chuyện với người khác đối với ông ta không cấu thành một tình huống có ý nghĩa tự thân, và đòi hỏi những câu trả lời ứng khẩu. Ông ta chỉ có thể nói theo một kế hoạch đã được lập sẵn: ‘Ông ta không thể dựa vào cảm hứng nhất thời để tìm ra những ý tưởng cần thiết nhằm đáp lại một thời đoạn phức tạp của cuộc trò chuyện, và điều này [tr.156] đúng cho dù đó là vấn đề về quan điểm mới hay cũ.’81 Toàn bộ hành vi của ông ta đều có điều gì đó tỉ mỉ và nghiêm túc xuất phát từ việc ông ta không có khả năng diễn kịch. Diễn xuất là đặt mình vào một tình huống tưởng tượng trong chốc lát, tìm thấy sự thỏa mãn trong việc thay đổi ‘bối cảnh’ của mình. Mặt khác, bệnh nhân không thể bước vào một tình huống hư cấu mà không biến nó thành một tình huống thực tế: ông ta không thể phân biệt được giữa một câu đố và một vấn đề.82 Trong trường hợp của ông ta, tình huống có thể xảy ra ở mỗi thời điểm rất hẹp đến nỗi hai lĩnh vực của môi trường không có điểm chung nào đối với ông ta không thể đồng thời tạo thành một tình huống.83 Nếu ai đó nói chuyện với ông ta, thì ông ta không thể nghe thấy âm thanh của cuộc trò chuyện khác ở phòng bên cạnh; nếu một món ăn được mang đến và đặt lên bàn, ông ta không dừng lại để tự hỏi món ăn đó đến từ đâu. Ông ta nói rằng người ta chỉ có thể nhìn theo hướng mình đang nhìn, và chỉ nhìn thấy những vật thể mà mình đang nhìn.84 Tương lai và quá khứ đối với ông ta chỉ là những phần mở rộng ‘thu nhỏ’ của hiện tại. Ông ta đã mất ‘khả năng nhìn theo vectơ thời gian’.85 Ông ta không thể nhìn toàn cảnh quá khứ của mình và không ngần ngại khám phá lại nó bằng cách đi từ tổng thể đến các bộ phận: ông ta xây dựng lại nó, bắt đầu với một mảnh vỡ vẫn giữ được ý nghĩa của nó và cung cấp cho ông một ‘điểm tựa’.86 Vì ông ta phàn nàn về thời tiết, nên người ta hỏi xem ông có cảm thấy tốt hơn vào mùa đông không. Ông trả lời: ‘Bây giờ tôi không thể nói được, tôi không thể nói bất cứ điều gì vào lúc này’. 87 Như vậy, tất cả những rắc rối của Schneider đều có thể quy về một thể thống nhất, nhưng không phải là thể thống nhất trừu tượng của ‘chức năng đại diện’: ông bị ‘ràng buộc’ với hiện thực, ông ‘thiếu tự do’,88 sự tự do cụ thể bao gồm khả năng chung để đặt mình vào một tình huống. Bên dưới trí thông minh cũng như bên dưới nhận thức, chúng ta khám phá ra một chức năng cơ bản hơn, ‘một vectơ di động theo mọi hướng như một đèn pha, một vectơ mà qua đó chúng ta có thể hướng bản thân đến bất cứ điều gì, bên trong hoặc bên ngoài [tr.157] chính mình, và thể hiện một hình thức hành vi liên quan đến đối tượng đó’.89 Tuy nhiên, sự tương đồng với đèn pha là không đầy đủ, vì nó giả định các đối tượng nhất định mà chùm tia chiếu vào, trong khi chức năng hạt nhân mà chúng ta đề cập đến, trước khi đưa các đối tượng vào tầm nhìn hoặc tri thức của chúng ta, làm cho chúng tồn tại theo một nghĩa gần gũi hơn đối với chúng ta. Do đó, chúng ta hãy nói một cách khác, mượn một thuật ngữ từ các tác phẩm khác,90 rằng đời sống ý thức—đời sống nhận thức, đời sống ham muốn hay đời sống tri giác—được một ‘vòng cung ý định’ nâng đỡ chiếu rọi xung quanh chúng ta quá khứ, tương lai, bối cảnh con người, tình trạng vật chất, tư tưởng và đạo đức của chúng ta, hay nói đúng hơn là dẫn đến việc chúng ta được định vị trong tất cả các khía cạnh này. Chính vòng cung ý định này mang lại sự thống nhất của các giác quan, trí tuệ, cảm xúc và vận động. Và đó chính là thứ ‘trở nên yếu ớt’ khi bị bệnh.
Việc nghiên cứu một trường hợp bệnh lý, do đó, đã cho phép chúng ta nhìn thấy một phương thức phân tích mới—phân tích hiện sinh—vượt ra ngoài những lựa chọn truyền thống của chủ nghĩa kinh nghiệm và chủ nghĩa duy lý, của giải thích và nội quan. Nếu ý thức là một tập hợp các sự kiện tinh thần thì mỗi rối loạn đều phải là do lựa chọn. Nếu nó là một ‘chức năng đại diện’, một sức mạnh thuần túy của ý nghĩa, thì nó có thể tồn tại hoặc không tồn tại (và cùng với nó là mọi thứ khác), nhưng nó không thể ngừng tồn tại sau khi đã từng tồn tại, hoặc trở nên ốm yếu, tức là suy thoái. Tóm lại, nếu đó là một hoạt động mang tính phóng chiếu, để lại các vật thể xung quanh nó, như dấu vết của chính hành động của nó, nhưng dù vậy vẫn sử dụng chúng như những bàn đạp để nhảy vọt tới những hành động tự phát khác, thì có thể hiểu được rằng bất kỳ sự thiếu hụt ‘nội dung’ nào cũng sẽ gây ra những ảnh hưởng đến toàn bộ kinh nghiệm và mở ra cánh cửa dẫn đến sự tan rã của nó, và bất kỳ sự thoái hóa bệnh lý nào cũng sẽ ảnh hưởng đến toàn bộ ý thức— nhưng dù vậy, sự rối loạn đó trong mỗi trường hợp đều tấn công một ‘khía cạnh’ nhất định của ý thức, và trong mỗi trường hợp, một số triệu chứng nhất định sẽ chi phối bức tranh lâm sàng của bệnh, tóm lại, ý thức sẽ dễ bị tổn thương và có khả năng tiếp nhận bệnh tật vào chính nó. Khi tấn công ‘lĩnh vực thị giác’, bệnh tật không chỉ giới hạn ở việc phá hủy một số nội dung nhất định của ý thức, ‘biểu tượng thị giác’ hay nói theo nghĩa đen là thị giác; nó tác động đến thị giác theo nghĩa bóng, trong đó biểu tượng thị giác không có gì khác ngoài mô hình hay biểu tượng—sức mạnh của việc ‘nhìn xuống’ (überschauen) nhiều sự đa dạng đồng thời,91 một cách nhất định để xác định đối tượng hoặc nhận thức. Tuy nhiên, vì loại ý thức này chỉ là sự thăng hoa của thị giác cảm giác, vì nó liên tục được hệ thống hóa trong các chiều của trường thị giác, mặc dù ban cho chúng một ý nghĩa mới, nên người ta sẽ nhận ra rằng chức năng chung này có nguồn gốc tâm lý. Ý thức tự do phát triển dữ liệu thị giác của nó vượt ra ngoài ý nghĩa cụ thể của chúng; nó sử dụng chúng để thể hiện các hành động tự phát của mình, như sự tiến hóa ngữ nghĩa cho thấy rõ ràng trong việc gán cho các thuật ngữ trực giác, hiển nhiên và ánh sáng tự nhiên ngày càng nhiều ý nghĩa phong phú. Nhưng ngược lại, không một thuật ngữ nào trong số này, theo nghĩa cuối cùng mà lịch sử đã gán cho chúng, có thể hiểu được nếu không tham chiếu đến cấu trúc của nhận thức thị giác. Do đó, người ta không thể nói rằng con người nhìn thấy vì con người là Tâm trí, cũng không thể nói rằng con người là Tâm trí vì con người nhìn thấy: nhìn như con người nhìn và là Tâm trí là đồng nghĩa. Chừng nào ý thức chỉ là ý thức về một cái gì đó bằng cách để cho vết bánh xe của nó kéo dài phía sau, và chừng nào để hình dung một đối tượng, người ta phải dựa vào một ‘thế giới tư tưởng’ được xây dựng trước đó, thì luôn có một mức độ phi cá nhân hóa nào đó ở cốt lõi của ý thức. Do đó, nguyên tắc can thiệp từ bên ngoài: ý thức có thể bị bệnh, thế giới tư tưởng của nó có thể sụp đổ thành từng mảnh,—hay đúng hơn, vì ‘nội dung’ bị phân ly bởi bệnh tật không xuất hiện với vai trò là các bộ phận trong ý thức bình thường và chỉ đóng vai trò là những bước đệm dẫn đến những ý nghĩa vượt xa chúng, nên ý thức có thể được coi là đang cố gắng giữ vững các cấu trúc thượng tầng của nó khi nền móng của chúng đã sụp đổ, bắt chước các quá trình hàng ngày của nó, nhưng không thể đạt được bất kỳ sự nhận thức trực giác nào, và không thể che giấu sự thiếu sót cụ thể khiến chúng mất đi ý nghĩa hoàn chỉnh. Tương tự như vậy, về mặt lý thuyết, có thể hiểu được rằng bệnh tâm thần, đến lượt nó, có thể liên quan đến một số tai nạn thể chất; ý thức tự phóng chiếu vào thế giới vật chất và có một thể xác, cũng như nó tự phóng chiếu vào thế giới văn hóa và có những thói quen của nó: bởi vì nó không thể là ý thức nếu không dựa trên những ý nghĩa được gán cho trong quá khứ tuyệt đối của tự nhiên hoặc của bản thân cá nhân nó, và bởi vì bất kỳ hình thức trải nghiệm sống nào cũng có xu hướng hướng tới một tính khái quát nhất định, cho dù đó là thói quen hay ‘chức năng cơ thể’ của chúng ta.
Những giải thích này cho phép chúng ta hiểu rõ ràng khả năng vận động như là ý định cơ bản [tr.159]. Ý thức trước hết không phải là vấn đề của ‘Tôi nghĩ rằng’ mà là của ‘Tôi có thể’.92 Vấn đề vận động của Schneider, cũng như khiếm khuyết thị giác của ông ta, không thể quy giản thành bất kỳ sự thất bại nào của chức năng biểu đạt chung. Thị giác và chuyển động là những cách cụ thể để thiết lập mối quan hệ với các đối tượng và nếu, thông qua tất cả những trải nghiệm này, một chức năng độc đáo nào đó tìm thấy sự thể hiện của nó, thì đó là động lực của sự tồn tại, không triệt tiêu sự đa dạng triệt để của nội dung, bởi vì nó liên kết chúng với nhau, không phải bằng cách đặt tất cả chúng dưới sự kiểm soát của một ‘Tôi tư duy’, mà bằng cách hướng chúng tới sự thống nhất liên giác quan của một ‘thế giới’. Chuyển động không phải là suy nghĩ về chuyển động, và không gian cơ thể không phải là không gian được suy nghĩ hoặc biểu đạt. ‘Mỗi chuyển động tự nguyện diễn ra trong một bối cảnh, trên một phông nền được xác định bởi chính chuyển động đó… Chúng ta thực hiện các chuyển động của mình trong một không gian không ‘trống rỗng’ hay không liên quan đến chúng, mà ngược lại, mang một mối quan hệ rất xác định với chúng: chuyển động và phông nền, trên thực tế, chỉ là những giai đoạn được tách biệt một cách nhân tạo của một tổng thể duy nhất.’93 Trong hành động giơ tay lên hướng về một vật thể chứa đựng một sự tham chiếu đến vật thể đó, không phải như một vật thể được biểu diễn, mà là thứ rất cụ thể mà chúng ta hướng tới, gần gũi với chúng ta, trong sự mong đợi, và ám ảnh chúng ta.94 Ý thức là [tr.160] sự hiện hữu hướng tới sự vật thông qua trung gian của cơ thể.
Một chuyển động được học hỏi khi cơ thể đã hiểu nó, nghĩa là, khi nó đã kết hợp bản thân vào cái ‘thế giới’ của nó, và việc di chuyển cơ thể là hướng tới [tr. 161] những sự vật thông qua nó; đó là cho phép bản thân đáp lại lời kêu gọi của chúng, được đưa ra một cách độc lập với bất kỳ sự tái hiện nào. Như vậy, khả năng vận động không phải là một công cụ phục vụ cho ý thức, đưa cơ thể đến điểm kia trong không gian mà chúng ta đã hình thành tái hiện đó từ trước. Để có thể di chuyển cơ thể về phía một vật thể, vật thể đó trước hết phải tồn tại đối với nó; cơ thể chúng ta không được thuộc về cõi ‘tự thân’. Các vật thể không còn tồn tại đối với cánh tay của người bị chứng mất khả năng vận động, và đây là lý do khiến nó bất động. Các trường hợp mất khả năng vận động thuần túy, trong đó nhận thức về không gian vẫn không bị ảnh hưởng, trong đó ngay cả ‘khái niệm trí tuệ về cử chỉ cần thực hiện’ dường như cũng không bị che khuất, nhưng bệnh nhân vẫn không thể sao chép một hình tam giác;95 trường hợp mất khả năng vận động mang tính xây dựng, trong đó đối tượng không biểu hiện rối loạn nhận thức nào ngoại trừ liên quan đến việc định vị các kích thích trên cơ thể, nhưng vẫn không thể sao chép một hình chữ thập, một chữ v hoặc một chữ o,96 tất cả đều chứng minh cơ thể có thế giới riêng và các vật thể hoặc không gian có thể hiện diện trong nhận thức của chúng ta nhưng không hiện diện trong cơ thể chúng ta.
_____________________________________
(Còn nữa…)
Nguồn: Merleau-Ponty, Maurice (1945). Phenomenology of Perception, Translated by Colin Smith, from Phénomènologie de la perception published 1945 by Gallimard, Paris. English edition first published 1962 by Routledge & Kegan Paul.
Tác giả: Maurice Jean Jacques Merleau-Ponty, 14 tháng 3 năm 1908 - 3 tháng 5 năm 1961, là một nhà triết học hiện tượng luận người Pháp, chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Edmund Husserl và Martin Heidegger. Việc tạo dựng ý nghĩa trong trải nghiệm của con người là mối quan tâm chính của ông và ông viết về tri giác, nghệ thuật và chính trị. Ông là thành viên ban biên tập của Les Temps modernes, tạp chí cánh tả do Jean-Paul Sartre thành lập năm 1945. Cốt lõi của triết học Merleau-Ponty là lập luận bền vững cho vai trò nền tảng của tri giác trong việc nhận thức thế giới cũng như tương tác với thế giới. Giống như các nhà hiện tượng luận lớn khác, Merleau-Ponty thể hiện những hiểu biết sâu sắc về triết học của mình trong các bài viết về nghệ thuật, văn học, ngôn ngữ học và chính trị. Ông là nhà hiện tượng luận lớn duy nhất của nửa đầu thế kỷ XX tham gia sâu rộng vào các ngành khoa học và đặc biệt là với tâm lý học mô tả. Chính nhờ sự tham gia này mà các bài viết của ông đã trở nên có ảnh hưởng trong dự án tự nhiên hóa hiện tượng luận, trong đó các nhà hiện tượng luận sử dụng các kết quả của tâm lý học và khoa học nhận thức. Merleau-Ponty nhấn mạnh cơ thể là địa điểm chính để nhận biết thế giới, một sự điều chỉnh đối với truyền thống triết học lâu đời về việc coi ý thức là nguồn gốc của tri thức, và kiên trì rằng cơ thể và cái mà nó tri nhận được không thể tách rời nhau. Việc trình bày rõ ràng về tính ưu việt của hiện thân đã khiến ông rời xa hiện tượng luận để hướng tới cái mà ông gọi là “hữu thể luận gián tiếp” hay hữu thể luận “xác thịt của thế giới” (la chair du monde), trong tác phẩm cuối cùng và chưa hoàn thiện của ông, Le visible et l'invisible Hữu hình và Vô hình, và bài luận xuất bản cuối cùng của anh ấy, L'Œil et l'Esprit Cặp mắt và Tinh thần. Trong tác phẩm trước đó của mình, Merleau-Ponty ủng hộ chủ nghĩa cộng sản Liên Xô trong khi vẫn chỉ trích các chính sách của Liên Xô và Marx luận nói chung, theo lập trường hoài nghi mà ông gọi là Marx luận phương Tây. Sự tán thành của ông đối với các phiên tòa và trại tù ở Liên Xô đã được xuất bản với tên Humanisme et terreur Nhân đạo và Khủng bố vào năm 1947, mặc dù sau đó ông đã tố cáo sự khủng bố của Liên Xô là đi ngược lại với mục đích nhân đạo tự xưng của cách mạng.
Notes
61 Structure du Comportement, pp. 91 and ff.
62 We are translating Husserl’s favourite word: Stiftung.
63 Xem phần thứ ba bên dưới. E. Cassirer rõ ràng có cùng mục đích khi ông chỉ trích Kant vì phần lớn thời gian chỉ phân tích “sự thăng hoa trí tuệ của kinh nghiệm” (Philosophie der Symbolischen Formen, T. III, tr. 14), khi ông cố gắng diễn đạt, thông qua khái niệm về sự mang thai biểu tượng, tính đồng thời tuyệt đối của vật chất và hình thức, hoặc khi ông sử dụng cho mục đích riêng của mình tuyên bố của Hegel rằng tâm trí mang và bảo tồn quá khứ của nó trong chiều sâu của hiện tại. Nhưng mối quan hệ giữa các hình thức biểu tượng khác nhau vẫn còn mơ hồ. Người ta luôn tự hỏi liệu chức năng của Darstellung có phải là một giai đoạn trong sự trở về chính nó của một ý thức vĩnh hằng, cái bóng của chức năng Bedeutung—hay ngược lại, chức năng của Bedeutung là sự khuếch đại không thể đoán trước của “làn sóng” cấu thành đầu tiên. Khi Cassirer sử dụng công thức của Kant cho rằng ý thức chỉ có thể phân tích những gì nó đã tổng hợp, ông rõ ràng đang quay trở lại chủ nghĩa duy tâm bất chấp những phân tích hiện tượng học và thậm chí cả hiện sinh mà cuốn sách của ông chứa đựng và mà chúng ta sẽ có dịp sử dụng.
64 Benary, Studien zur Untersuchung der Intelligenz bei einem Fall von Seelenblindheit, p. 262.
65 Benary, Studien zur Untersuchung der Intelligenz bei einem Fall von Seelenblindheit, p. 263.
66 Chúng ta sẽ tạm hoãn việc nghiên cứu sâu hơn về tri giác đến phần thứ hai, và ở đây chúng ta chỉ giới hạn những nhận xét của mình vào những điều thiết yếu để làm sáng tỏ sự rối loạn cơ bản cũng như rối loạn vận động trong trường hợp của Schneider. Những dự đoán và sự lặp lại này là không thể tránh khỏi nếu, như chúng ta sẽ cố gắng chứng minh, tri giác và trải nghiệm về cơ thể của chính mình có mối liên hệ mật thiết với nhau.
67 Hochheimer, Analyse eines Seelenblinden von der Sprache, p. 49.
68 Benary, op. cit., p. 255.
69 Schneider can hear read, or himself read, without recognizing it, a letter which he has written. He even states that without signature one cannot know whose a letter is (Hochheimer, op. cit., p. 12).
70 Benary, op. cit., p. 256.
71 It is this appropriation of the ‘motive’ in its full sense that Cézanne achieved after hours of meditation. ‘We are germinating,’ he would say. After which suddenly: ‘Everything would fall into place.’ J. Gasquet, Cézanne, II Partie, Le Motif, pp. 81–3.
72 Benary, op. cit., p. 279.
73 Trong một cuộc trò chuyện quan trọng với mình, ông chỉ nhớ được chủ đề chung và quyết định được đưa ra ở cuối cuộc trò chuyện, chứ không nhớ lời người đối thoại: ‘Tôi biết mình đã nói gì trong cuộc trò chuyện dựa trên lý do tôi nói ra điều đó: những gì người kia nói thì khó nhớ hơn vì tôi không có gì để bám víu (Anhaltspunkt) vào để ghi nhớ’ (Benary, op. cit., tr. 214). Hơn nữa, có thể thấy rằng bệnh nhân tái tạo và suy luận thái độ của chính mình tại thời điểm cuộc trò chuyện diễn ra, và ông không có khả năng trực tiếp ‘nắm bắt’ ngay cả những suy nghĩ của chính mình.
73 Of a conversation of importance to him, he recalls only the general theme and the decision taken at the end of it, but not his interlocutor’s words: ‘I know what I said in a conversation from the reasons I had for saying it: what the other said is more difficult because I have nothing to hold on to (Anhaltspunkt) in order to remember’ (Benary, op. cit., p. 214). It can be seen, furthermore, that the patient reconstitutes and infers his own attitude at the time of the conversation, and that he is incapable of directly ‘taking hold’ even of his own thoughts.
74 Benary, op. cit., p. 224.
75 Ibid., p. 223.
76 Benary, op. cit., p. 240.
77 Ibid., p. 284.
78 Ibid., op. cit., p. 213.
79 Hochheimer, op. cit., p. 37.
80 Hochheimer, op. cit., p. 56.
81 Benary, op. cit., p. 213.
82 Tương tự như vậy, đối với ông không có nghĩa kép hay chơi chữ vì từ ngữ chỉ có một nghĩa tại một thời điểm, và vì thực tại hoàn toàn không có bất kỳ giới hạn khả năng nào. Benary, op. cit., tr. 283.
82 In the same way there are for him no double meanings or puns because words have only one meaning at a time, and because the actual is entirely without any horizon of possibilities. Benary, op. cit., p. 283.
83 Hochheimer, op. cit., p. 32.
84 Ibid., pp. 32–33.
85 ‘Useres Hineinsehen in den Zeitvektor’, ibid.
86 Benary, op. cit., p. 213.
87 Hochheimer, op. cit., p. 33.
88 Ibid., p. 32.
89 Hochheimer, op. cit., p. 69.
90 Cf. Fischer, Raum-Zeitstruktur und Denkstörung in der Schizophrenie, p. 250.
91 Cf. La Structure du Comportement, pp. 91 and ff.
92 This term is the usual one in Husserl’s unpublished writings.
93 Goldstein, Über die Abhängigkeit, p. 163.
94 Thật không dễ để bộc lộ ý định vận động thuần túy: nó bị che giấu đằng sau thế giới khách quan mà nó giúp xây dựng. Lịch sử của chứng mất khả năng vận động sẽ cho thấy mô tả về Praxis Thực hành hầu như luôn bị ô nhiễm và cuối cùng trở nên bất khả thi bởi khái niệm về tái hiện/biểu tượng. Liepmann (Über Störungen des Handelns bei Gehirnkranken) đã đưa ra sự phân biệt rõ ràng giữa chứng mất khả năng vận động và rối loạn hành vi không nhận thức, trong đó đối tượng không được nhận ra, nhưng hành vi lại hài hòa với tái hiện/biểu tượng của đối tượng, và nói chung là giữa chứng mất khả năng vận động và rối loạn ảnh hưởng đến ‘sự chuẩn bị ý niệm của hành động’ (quên mục đích, nhầm lẫn hai mục đích, thực hiện sớm, chuyển mục đích thông qua một số nhận thức xâm nhập) (op. cit., tr. 20–31). Với chủ thể của Liepmann (‘cố vấn nhà nước’) ["Counsellor of State" (Cố vấn Nhà nước) là một vị trí cấp cao tại Vương quốc Anh, bao gồm các thành viên hoàng gia (vợ/chồng của Quốc vương và 4 người lớn tuổi nhất trong dòng kế vị) được chỉ định để thay mặt Quốc vương thực hiện các nhiệm vụ chính thức khi Quốc vương vắng mặt hoặc bị bệnh], quá trình ý niệm là bình thường, vì chủ thể có thể thực hiện bằng tay trái mọi thứ mà anh ta không thể thực hiện bằng tay phải. Hơn nữa, bàn tay không bị liệt. ‘Trường hợp của cố vấn nhà nước cho thấy rằng giữa cái gọi là các quá trình tinh thần cao cấp và các xung thần kinh vận động, vẫn còn chỗ cho một khiếm khuyết khác ngăn cản bất kỳ ứng dụng nào của dự án (Entwurf) hành động vào khả năng vận động của một chi cụ thể…Toàn bộ bộ máy cảm giác vận động của một chi có thể nói là bị trật khớp (exarticuliert) so với toàn bộ quá trình sinh lý (ibid., trang 40–1). Thông thường, mỗi công thức chuyển động, trong khi cung cấp cho chúng ta một hình ảnh đại diện, tự thể hiện với cơ thể chúng ta như một khả năng thực tiễn cụ thể. Bệnh nhân đã giữ lại công thức chuyển động như một hình ảnh đại diện, nhưng nó không còn truyền đạt bất cứ điều gì đến bàn tay phải của anh ta nữa, hoặc ít nhất bàn tay phải của anh ta không còn bất kỳ phạm vi hoạt động nào nữa.’ ‘Anh ta đã giữ lại mọi thứ có thể truyền đạt được trong một hành động, mọi thứ khách quan và có thể nhận biết được trong đó đối với người khác.’ Điều anh ta thiếu, cụ thể là khả năng di chuyển bàn tay phải theo một kế hoạch đã được vạch sẵn, là một thứ không thể truyền đạt và không thể trở thành đối tượng cho ý thức bên ngoài; đó là một sức mạnh, không phải là một thứ đã biết (ein Können, kein Kennen)’ (ibid., tr. 47). Nhưng khi Liepmann cố gắng làm cho phân tích của mình rõ ràng hơn, ông quay trở lại quan điểm truyền thống và mổ xẻ chuyển động thành một biểu hiện (cái ‘công thức chuyển động’, cùng với mục tiêu chính, cung cấp cho tôi các mục tiêu trung gian) và một hệ thống tự động hóa (mà, đối với mỗi mục tiêu trung gian, đưa các xung thần kinh thích hợp vào hoạt động) (ibid., tr. 59). ‘Sức mạnh’ được đề cập trước đó trở thành ‘thuộc tính của chất thần kinh’ (ibid., tr. 47). Điều này đưa chúng ta trở lại với thuyết nhị nguyên về ý thức và cơ thể mà chúng ta tưởng rằng đã bỏ lại phía sau khi giới thiệu khái niệm Bewegungsentwurf hay dự án vận động. Nếu đó là vấn đề về một hành động đơn giản, thì sự biểu hiện của mục tiêu và các mục tiêu trung gian được chuyển hóa thành chuyển động bởi vì nó giải phóng các hành động không tự nguyện đã được hình thành một lần và mãi mãi (trang 55). Nếu đó là vấn đề về một hành động phức tạp, nó gợi lên ‘bộ nhớ vận động của các chuyển động cấu thành: vì chuyển động được cấu thành từ các hành động một phần, nên dự án chuyển động được cấu thành từ sự biểu hiện của các bộ phận của nó hoặc các mục tiêu trung gian: chính sự biểu hiện này mà chúng ta gọi là công thức của chuyển động’ (trang 57). Thực tiễn bị xé toạc bởi các biểu hiện và các hành động tự động. Trường hợp của cố vấn nhà nước trở nên khó hiểu, vì cần phải liên hệ những rắc rối của ông ta với các bước chuẩn bị ý niệm cho chuyển động, hoặc với một số thiếu sót của các hành động tự động, điều mà Liepmann đã loại trừ ngay từ đầu. Vì vậy, chứng mất khả năng vận động hoặc là do mất khả năng ý niệm, một dạng chứng mất nhận thức, hoặc là do tê liệt. Chúng ta sẽ hiểu được chứng mất khả năng vận động và làm sáng tỏ những quan sát của Liepmann chỉ khi chuyển động cần thực hiện có thể được dự đoán trước, dù không phải bằng một hình ảnh đại diện. Điều này chỉ có thể thực hiện được nếu ý thức được hiểu không phải là sự khẳng định rõ ràng các đối tượng của nó, mà nói chung hơn là sự tham chiếu đến một đối tượng thực tiễn cũng như lý thuyết, như là sự tồn tại trong thế giới, và nếu cơ thể, về phần mình, được hiểu không phải là một đối tượng trong số tất cả các đối tượng, mà là phương tiện của sự tồn tại trong thế giới. Chừng nào ý thức còn được hiểu là sự đại diện, thì hoạt động duy nhất có thể có của nó là hình thành các đại diện. Ý thức sẽ vận động chừng nào nó còn tự cung cấp cho mình một "sự đại diện của chuyển động". Sau đó, cơ thể thực hiện chuyển động bằng cách sao chép nó từ sự đại diện mà ý thức tự trình bày cho chính nó, và phù hợp với một công thức chuyển động mà nó nhận được từ sự đại diện đó. (Xem O. Sittig, Über Apraxie, tr. 98.) Chúng ta vẫn cần hiểu bằng quá trình kỳ diệu nào mà sự đại diện của một chuyển động lại khiến cơ thể thực hiện chính xác chuyển động đó. Vấn đề chỉ có thể được giải quyết nếu chúng ta ngừng phân biệt giữa cơ thể như một cỗ máy tự thân và ý thức như một thực thể tồn tại độc lập.
